Chú ý chung là khi trẻ và một người khác cùng hướng sự chú ý vào một thứ, và cả hai đều biết người kia cũng đang chú ý vào thứ ấy, ví dụ trẻ nhìn theo hướng tay mẹ chỉ chiếc máy bay rồi quay lại nhìn mẹ cười. Đây là nền móng của giao tiếp vì phần lớn từ ngữ trẻ học được đến từ những khoảnh khắc như vậy: người lớn gọi tên đúng thứ trẻ đang cùng nhìn. Khi chú ý chung còn yếu, việc học từ và việc chia sẻ với người khác đều khó hơn, nên giáo viên giáo dục đặc biệt thường nuôi dưỡng nó từ rất sớm.
Ba mẹ ít nghe đến cụm từ chú ý chung, nhưng đã thấy nó hàng nghìn lần: con chỉ tay vào con chó rồi nhìn ba, con giơ món đồ chơi lên cho mẹ xem, con nhìn theo hướng cô chỉ. Bài này giải thích chú ý chung là gì, vì sao các nhà nghiên cứu phát triển xem nó là cột mốc quan trọng, và giáo viên cùng gia đình nuôi dưỡng nó qua hoạt động hằng ngày ra sao.
Hai chiều của chú ý chung: đáp lại và khởi xướng
Chú ý chung có hai chiều. Chiều thứ nhất là đáp lại: khi người lớn chỉ tay hoặc nhìn về một thứ, trẻ nhìn theo. Một bé đang chơi, nghe mẹ nói "ơ, con mèo kìa" và thấy mẹ chỉ, bé quay đầu nhìn về phía con mèo. Bé đã đi theo sự chú ý của mẹ.
Chiều thứ hai là khởi xướng: trẻ tự kéo sự chú ý của người khác về thứ mình quan tâm. Bé thấy chiếc máy bay, chỉ tay lên trời, rồi quay sang nhìn ba như muốn nói "ba xem kìa". Hoặc bé cầm bức vẽ chạy đến giơ lên cho cô xem. Điều đặc biệt ở đây là bé không xin gì cả; bé chỉ muốn chia sẻ.
Khởi xướng để chia sẻ là một dấu hiệu giao tiếp rất có ý nghĩa, vì nó cho thấy trẻ hiểu người khác có thể nhìn thấy, quan tâm và vui cùng mình. Nhiều trẻ cần hỗ trợ có thể chỉ tay để xin đồ, nhưng ít chỉ tay để khoe. Phân biệt hai kiểu chỉ tay này giúp giáo viên biết nên hỗ trợ ở đâu.
Vì sao cùng nhìn một thứ lại quan trọng đến vậy
Thử nghĩ cách một đứa trẻ học từ "quả bóng". Người lớn nói "bóng" trong lúc có rất nhiều thứ xung quanh: chiếc ghế, chiếc bàn, bức tường, con mèo. Làm sao trẻ biết "bóng" là thứ nào? Câu trả lời nằm ở chú ý chung: trẻ học từ tốt nhất khi người lớn gọi tên đúng thứ mà trẻ và người lớn đang cùng nhìn. Không có khoảnh khắc chung ấy, từ ngữ trôi qua mà không bám vào đâu.
Các nhà tâm lý học phát triển như Michael Tomasello đã viết nhiều về chú ý chung như một nền tảng của việc học ngôn ngữ và học từ người khác. Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa khả năng chú ý chung ở tuổi nhỏ và sự phát triển ngôn ngữ về sau. Điều này không có nghĩa là trẻ có chú ý chung yếu sẽ không nói được, mà là nuôi dưỡng nó mở ra nhiều cơ hội học hơn.
Chú ý chung còn là nền của sự chia sẻ cảm xúc. Khi trẻ và người lớn cùng nhìn một thứ thú vị rồi nhìn nhau cười, đó là một khoảnh khắc kết nối. Những khoảnh khắc như vậy lặp đi lặp lại giúp trẻ hiểu rằng ở cùng người khác là điều dễ chịu, và đó là động lực để giao tiếp nhiều hơn.
Những dấu hiệu chú ý chung giáo viên để ý trong lớp
Giáo viên quan sát chú ý chung qua những khoảnh khắc nhỏ trong ngày. Đây là những điều được ghi lại để biết nên bắt đầu từ đâu, không phải để kết luận về trẻ:
- Trẻ có nhìn theo khi cô chỉ tay về một thứ ở gần, rồi ở xa không.
- Trẻ có nhìn qua lại giữa đồ vật và mặt người lớn khi có điều thú vị xảy ra không.
- Trẻ có giơ đồ vật lên, đưa ra để người lớn xem mà không phải để xin giúp không.
- Trẻ có chỉ tay vào thứ mình thấy thú vị rồi nhìn người lớn không.
- Trẻ có nhìn về phía cô khi nghe gọi tên trong lúc đang chơi không.
- Trẻ có cười với người lớn khi cùng thấy điều gì vui không.
Những dấu hiệu này có thể xuất hiện lúc có lúc không, mạnh hơn với người quen và yếu hơn với người lạ. Giáo viên ghi lại ở nhiều tình huống, với nhiều người, trước khi lên kế hoạch hỗ trợ.
Bắt đầu từ thứ trẻ đang chú ý
Cách tự nhiên nhất để xây chú ý chung với một đứa trẻ khó chú ý theo người khác là làm ngược lại: người lớn đi theo sự chú ý của trẻ. Nếu trẻ đang xoay bánh xe đồ chơi, cô ngồi xuống bên cạnh, nhìn bánh xe, nói "xoay, xoay". Nếu trẻ đang thả cát qua kẽ tay, cô cũng thả cát và nói "rơi, rơi". Lúc này, chú ý chung đã xuất hiện, dù rất ngắn, vì cả hai cùng nhìn một thứ.
Vị trí của người lớn rất quan trọng. Ngồi xuống ngang tầm mắt trẻ, đối diện thay vì phía sau, giúp trẻ dễ nhìn lên mặt người lớn hơn. Khi đưa đồ vật, cô đưa lên gần mặt mình một chút trước khi trao, để trẻ nhìn đồ vật cũng thấy luôn gương mặt cô.
Từ đó, người lớn tạo ra những điều nhỏ bất ngờ trong hoạt động trẻ đang thích. Cô dừng xe giữa đường, giơ chiếc khối lên cao, làm một tiếng động vui. Trẻ thường nhìn lên người lớn để xem chuyện gì xảy ra. Khoảnh khắc trẻ nhìn lên ấy được đáp lại ngay bằng nụ cười và lời nói, và hoạt động tiếp tục.
Những hoạt động nuôi dưỡng chú ý chung
Một số hoạt động rất hợp để nuôi chú ý chung vì chúng có điều thú vị xảy ra giữa hai người. Thổi bong bóng là ví dụ quen thuộc: bong bóng bay lên, trẻ nhìn theo, cô nói "bong bóng, bay lên", rồi dừng lại cầm que thổi chờ trẻ nhìn mình hay ra hiệu muốn thêm. Bóng bay thả ra cho xẹp, chong chóng, xe đồ chơi chạy đà cũng có hiệu quả tương tự.
Đọc sách tranh cùng nhau là một hoạt động chú ý chung kinh điển. Người lớn và trẻ cùng nhìn một trang, người lớn chỉ vào hình và gọi tên, chờ trẻ chỉ theo hay chỉ hình khác. Với trẻ cần hỗ trợ, nên chọn sách ít chữ, hình to rõ, và không cần đọc hết chữ trong sách. Điều quan trọng là cùng nhìn, cùng chỉ, cùng vui.
Những bài hát có động tác, các hoạt động ú òa, giấu đồ vật dưới khăn rồi lật ra cũng tạo ra những khoảnh khắc chia sẻ. Bí quyết chung là lặp lại đủ nhiều để trẻ đoán được điều sắp xảy ra, rồi tạm dừng đúng chỗ để trẻ nhìn người lớn mong chờ.
Từ đáp lại sang tự khởi xướng chia sẻ
Khi trẻ đã nhìn theo người lớn tốt hơn, giáo viên hướng đến chiều khó hơn: trẻ tự kéo người lớn vào thứ mình quan tâm. Một cách là tạo những tình huống đáng chia sẻ: một món đồ lạ được giấu trong hộp, một chiếc xe kêu to bất ngờ, một con thú bông đội chiếc mũ ngộ nghĩnh. Cô ngồi gần nhưng không lên tiếng ngay, chờ xem trẻ có quay sang mình không.
Khi trẻ quay sang, dù chỉ thoáng qua, cô đáp lại nhiệt tình: "Ồ, chiếc mũ! Buồn cười quá!". Trẻ học được rằng nhìn người lớn khi thấy điều thú vị thì được chia sẻ niềm vui. Cô cũng làm mẫu: chỉ tay khoe với trẻ những thứ cô thấy thú vị, nhìn qua lại giữa thứ ấy và trẻ, để trẻ thấy chia sẻ trông như thế nào.
Chiều khởi xướng thường cần nhiều thời gian. Giáo viên không ép trẻ nhìn mắt, vì ép nhìn mắt thường gây khó chịu và không tạo ra chia sẻ thật. Điều cô tìm là những khoảnh khắc tự nhiên trẻ muốn chia sẻ, và làm cho chúng xảy ra nhiều hơn.
Chú ý chung trong lớp đông
Ở lớp mầm non, chú ý chung không chỉ diễn ra giữa một trẻ và một người lớn, mà còn giữa cô và cả nhóm. Khi cô giơ một bức tranh trong giờ vòng tròn và nói "các con nhìn đây", cô đang mời cả lớp cùng chú ý vào một thứ. Với trẻ còn khó chú ý theo người khác, lời mời chung này thường trôi qua, và trẻ không nhận được phần lớn những gì cô dạy trong hoạt động chung.
Giáo viên có thể giúp bằng vài điều chỉnh nhỏ. Cho trẻ ngồi gần cô, ở vị trí nhìn rõ đồ vật. Trước khi nói với cả nhóm, cô gọi tên trẻ hoặc chạm nhẹ vai để thu hút sự chú ý. Đồ vật được giơ gần hơn, to hơn, có khi được đưa cho trẻ cầm một lúc. Một người hỗ trợ trong lớp, nếu có, có thể chỉ tay giúp trẻ nhìn đúng chỗ.
Những bạn cùng lớp cũng là nguồn chú ý chung tự nhiên. Khi một bạn reo lên chỉ tay vào con bướm ngoài cửa sổ, trẻ có cơ hội nhìn theo. Giáo viên có thể khuyến khích những khoảnh khắc như vậy bằng cách gọi tên chúng: "Bạn An chỉ con bướm kìa, con nhìn xem". Mỗi lần như vậy, trẻ học được rằng bạn bè cũng là người để cùng nhìn và cùng vui.
Ở nhà: những khoảnh khắc cùng nhìn trong ngày
Ba mẹ có rất nhiều cơ hội để cùng nhìn với con mà không cần đồ chơi đặc biệt. Khi đi dạo, dừng lại cùng nhìn con chim, chiếc xe buýt, chiếc lá rơi, và gọi tên chúng. Khi nấu ăn, cho con nhìn nước sôi, nhìn trứng vỡ, và nói về điều đang xảy ra. Khi tắm, cùng nhìn bọt xà phòng, con vịt nhựa. Những khoảnh khắc ngắn nhưng lặp lại mỗi ngày có giá trị lớn.
Màn hình là thứ dễ làm mất những khoảnh khắc này. Khi con xem màn hình một mình, chú ý của con dồn vào hình ảnh mà không có người để chia sẻ. Nếu con có xem, ba mẹ có thể ngồi cùng, chỉ và gọi tên những gì con đang thấy, biến thời gian xem thành thời gian cùng nhìn.
Nếu ba mẹ thấy con hiếm khi nhìn theo khi được chỉ, hiếm khi chỉ để khoe, ít đáp lại khi được gọi tên, nên trao đổi với giáo viên để cùng quan sát và khi cần thì tham khảo bác sĩ nhi phát triển. Ở Global Star Special, giao tiếp và tương tác là một trong năm mục tiêu can thiệp, và chú ý chung thường là viên gạch đầu tiên của mục tiêu ấy.
Câu hỏi thường gặp
Con nhìn theo khi mẹ chỉ nhưng không bao giờ tự chỉ để khoe, có sao không?
Đáp lại thường xuất hiện trước khởi xướng. Nhiều trẻ cần thêm thời gian để tự chia sẻ. Ba mẹ có thể làm mẫu bằng cách chỉ tay khoe với con những điều thú vị, và đáp lại thật vui mỗi khi con nhìn sang. Nếu băn khoăn kéo dài, hãy trao đổi với giáo viên.
Có nên bắt con nhìn vào mắt khi nói chuyện không?
Không nên ép. Ép nhìn mắt thường làm trẻ khó chịu và không tạo ra giao tiếp thật. Thay vào đó, ngồi ngang tầm, đưa đồ vật lên gần mặt mình, tạo điều thú vị để con tự nhìn lên. Ánh nhìn tự nhiên quý hơn ánh nhìn bị bắt buộc.
Con chỉ tay để xin đồ, như vậy có phải là chú ý chung không?
Chỉ tay để xin là một bước giao tiếp quan trọng, nhưng khác với chỉ tay để khoe. Chỉ tay để khoe là khi con chỉ rồi nhìn người lớn mà không cần lấy được gì, chỉ để chia sẻ. Cả hai đều đáng khuyến khích.
Đọc sách cho con mà con lật trang liên tục, có nên tiếp tục không?
Có, nhưng không cần đọc hết chữ. Đi theo nhịp lật của con, gọi tên một hình ở mỗi trang con dừng lại, chỉ và chờ con nhìn. Sách bìa cứng ít trang, hình to rõ thường hợp với giai đoạn này.
Chú ý chung có dạy được không hay phải chờ con tự có?
Có thể nuôi dưỡng qua những hoạt động hằng ngày như đi theo sự chú ý của con, tạo điều bất ngờ, đọc sách cùng nhau. Mỗi trẻ tiến theo nhịp riêng. Giáo viên giáo dục đặc biệt có thể giúp chọn hoạt động hợp với con.
Con chỉ chú ý chung với mẹ, với người khác thì không, vì sao?
Trẻ thường chia sẻ dễ hơn với người quen thuộc và an toàn. Đó là điểm khởi đầu tốt. Dần dần, khi người khác chơi với con theo cách mẹ đang chơi, con sẽ mở rộng ra. Hãy chỉ cho người thân cách mẹ đang làm.