Dạy trẻ chơi luân phiên bắt đầu bằng những lượt cực ngắn với một người lớn, có vật cụ thể cho biết "đến lượt ai", rồi kéo dài dần thời gian chờ và thêm dần người chơi. Trẻ khó chờ không phải trẻ hư; trẻ chưa có kỹ năng giữ mong muốn của mình lại trong vài giây khi chưa hiểu bao giờ mới đến lượt. Khi chờ trở nên dễ đoán và ngắn, trẻ chờ được; từ đó mới kéo dài dần.
Luân phiên là kỹ năng nền cho gần như mọi hoạt động chung ở lớp mầm non: chơi cùng bạn, ngồi vòng tròn, xếp hàng rửa tay, trò chuyện qua lại. Với trẻ cần hỗ trợ phát triển, đây thường là một mục tiêu riêng trong kế hoạch giáo dục cá nhân. Bài này giải thích vì sao chờ đến lượt khó, các bước dạy từ đơn giản đến phức tạp, những công cụ trực quan giúp trẻ, và cách xử lý khi trẻ giành lượt.
Vì sao chờ đến lượt lại khó với một số trẻ
Chờ đến lượt đòi hỏi nhiều thứ cùng lúc. Trẻ phải hiểu rằng đồ chơi đang ở tay bạn sẽ quay lại với mình. Trẻ phải giữ mong muốn trong lúc nhìn thấy thứ mình thích ngay trước mặt. Trẻ phải chú ý theo dõi hoạt động của bạn để biết khi nào bạn xong. Và trẻ phải chịu được cảm giác hơi khó chịu khi chưa có thứ mình muốn.
Với trẻ khó khăn về chú ý hoặc về hiểu ngôn ngữ, câu "chờ một chút" gần như không mang thông tin gì. Một chút là bao lâu? Bao giờ thì xong? Nếu không hiểu, việc chờ trở thành một khoảng mơ hồ và đáng lo. Với trẻ chưa có khái niệm "lượt", đồ chơi bị lấy đi có thể giống như mất hẳn. Phản ứng giành lại, khóc hay ném đồ khi đó là dễ hiểu.
Cũng cần nhớ rằng khả năng chờ của trẻ thay đổi theo trạng thái trong ngày. Một bé chờ được cả phút vào buổi sáng có thể chỉ chờ được vài giây lúc gần trưa khi đã đói và mệt. Giáo viên ghi lại thời điểm trong ngày khi quan sát, để không nhầm một buổi mệt với một bước lùi.
Vì vậy giáo viên không bắt đầu bằng việc yêu cầu trẻ chờ lâu hơn. Giáo viên bắt đầu bằng việc làm cho chờ trở nên dễ hiểu: ngắn, có tín hiệu rõ, và chắc chắn kết thúc bằng việc trẻ được lượt.
Các bậc dạy luân phiên từ dễ đến khó
Mỗi bậc là một mục tiêu nhỏ. Trẻ đạt chắc bậc dưới mới chuyển lên bậc trên:
- Luân phiên với người lớn, lượt rất ngắn. Cô và trẻ thay nhau thả một quả bóng vào ống. Lượt của cô chỉ một hai giây, rồi trả ngay cho trẻ. Trẻ học rằng đồ chơi đi rồi sẽ về.
- Kéo dài lượt của người lớn một chút. Cô thả hai quả bóng thay vì một, hoặc đếm "một, hai" trước khi trả. Thời gian chờ tăng dần từng chút.
- Dùng vật đánh dấu lượt. Ai cầm chiếc mũ nhỏ hay tấm thẻ màu thì đến lượt người đó. Vật cụ thể giúp trẻ thấy được "lượt" vốn là thứ vô hình.
- Luân phiên với một bạn, có người lớn ở giữa. Cô ngồi giữa hai trẻ, chuyền đồ chơi qua lại và nói rõ "lượt của An", "lượt của Bình".
- Luân phiên với một bạn, người lớn lùi ra. Hai trẻ tự chuyền, cô chỉ nhắc khi cần.
- Nhóm ba, bốn trẻ. Thời gian chờ dài hơn, cần thêm vật hỗ trợ như thẻ hình xếp thứ tự.
- Luân phiên trong hoạt động không có đồ vật. Như lần lượt kể một điều, lần lượt làm một động tác. Đây là bậc gần nhất với trò chuyện qua lại.
Có trẻ đi qua các bậc này trong vài tuần, có trẻ cần nhiều tháng. Giáo viên ghi lại thời gian trẻ chờ được ở mỗi bậc để thấy tiến bộ, dù chỉ thêm vài giây.
Công cụ trực quan giúp trẻ chờ
Thẻ "lượt của ai". Một tấm thẻ có ảnh hoặc hình vẽ khuôn mặt đơn giản, chuyền tay theo lượt. Trẻ nhìn thẻ là biết ai đang chơi. Với trẻ chưa hiểu lời, thẻ thay cho câu "đến lượt con rồi".
Đồng hồ cát hoặc đồng hồ đếm ngược có màu. Trẻ nhìn thấy thời gian trôi đi và biết khi cát chảy hết là đến lượt mình. Bắt đầu với khoảng rất ngắn, chẳng hạn ba mươi giây.
Đếm to. Cô đếm "một, hai, ba, bốn, năm, xong", và đúng số năm thì trả đồ chơi. Đếm biến thời gian chờ thành thứ nghe được và đoán trước được.
Hàng thẻ thứ tự. Với nhóm nhỏ, xếp ảnh các bạn thành hàng ngang. Ai xong lượt thì lật ảnh. Trẻ thấy mình đứng thứ mấy và còn bao nhiêu bạn nữa.
Việc để làm trong lúc chờ. Trẻ được giữ một món nhỏ, hoặc có nhiệm vụ như vỗ tay cổ vũ bạn. Tay bận thì chờ dễ hơn tay trống.
Chọn hoạt động phù hợp để tập luân phiên
Hoạt động tốt để tập luân phiên có mấy đặc điểm: mỗi lượt ngắn, kết quả của mỗi lượt nhìn thấy rõ, và trẻ thật sự thích. Thả bóng vào ống, đặt một mảnh ghép vào bảng, xếp thêm một khối lên tháp, gõ một tiếng trống, đẩy xe xuống dốc là những ví dụ hay dùng. Tháp đổ khi đủ khối, bóng lăn ra khi thả đủ, đều tạo ra một khoảnh khắc vui chung cho cả hai người chơi.
Nên tránh những hoạt động mỗi lượt kéo dài, như tô xong cả bức tranh, hoặc những hoạt động mà kết quả không rõ ràng. Cũng nên tránh dùng đồ chơi trẻ quá mê ngay từ đầu, vì mất nó dù chỉ vài giây cũng có thể quá sức. Giáo viên thường chọn đồ chơi trẻ thích vừa phải để tập, khi trẻ đã vững mới dùng đến món yêu thích nhất.
Với trẻ thích một nhân vật, một màu hay một chủ đề cụ thể, giáo viên đưa sở thích đó vào hoạt động. Một bé mê tàu hoả sẽ chờ lượt dễ hơn khi mỗi lượt là gắn thêm một toa vào đoàn tàu chung.
Khi trẻ giành lượt hoặc không chịu trả
Giành lượt là chuyện xảy ra hằng ngày khi dạy luân phiên, không phải thất bại. Điều quan trọng là phản ứng của người lớn nhất quán và bình tĩnh. Khi trẻ giành, cô nhẹ nhàng giữ đồ chơi lại, chỉ vào thẻ lượt và nói ngắn "lượt của bạn", rồi ngay khi bạn xong thì đưa lượt cho trẻ kèm lời khen "con chờ được rồi". Trẻ cần thấy chờ thì chắc chắn được, giành thì không nhanh hơn.
Khi trẻ không chịu trả đồ chơi, giáo viên nhìn lại: có phải lượt của trẻ đang quá dài, hay đồ chơi quá hấp dẫn? Cách xử lý thường là rút ngắn lượt, báo trước "còn hai lần nữa là trả", dùng đồng hồ cát. Với trẻ chưa sẵn sàng, cô có thể đổi đồ chơi khác ít hấp dẫn hơn để tập, rồi quay lại sau.
Không nên giật đồ chơi khỏi tay trẻ hay mắng trẻ ích kỷ. Những phản ứng đó làm trẻ càng giữ chặt hơn ở lần sau, và dạy trẻ rằng người lớn giành được thì trẻ cũng nên giành. Nếu trẻ khóc dữ dội, giáo viên ưu tiên giúp trẻ bình tĩnh trước, việc dạy luân phiên để lúc khác.
Từ luân phiên trong chơi đến luân phiên trong trò chuyện
Luân phiên trong chơi và luân phiên trong trò chuyện có cùng cấu trúc: một người làm, người kia chờ và theo dõi, rồi đổi vai. Trẻ đã quen lăn bóng qua lại sẽ dễ hiểu hơn rằng nói chuyện cũng là "mỗi người một câu". Vì vậy giáo viên thường nối hai thứ này với nhau một cách có chủ đích.
Một cách nối là thêm lời vào mỗi lượt chơi. Mỗi lần thả bóng, người thả nói một từ: "bóng", "đỏ", "rơi". Sau đó, lượt không cần đồ chơi nữa: cô nói một điều, con nói một điều. Với trẻ chưa nói, lượt có thể là một âm thanh, một cử chỉ hay chỉ vào một bức tranh.
Giáo viên cũng để ý phía người lớn. Người lớn hay "chiếm lượt" trong trò chuyện với trẻ: hỏi liên tục, nói dài, không chờ. Để trẻ học luân phiên, người lớn phải chờ thật sự, đôi khi tới năm, mười giây, cho trẻ có cơ hội đáp lại.
Luân phiên trong sinh hoạt chung của lớp
Ngoài giờ chơi, lớp mầm non có rất nhiều khoảnh khắc phải chờ: xếp hàng rửa tay, chờ cô chia cơm, chờ đến lượt lên kể chuyện trong giờ vòng tròn, chờ bạn đi vệ sinh xong. Với trẻ khó chờ, những khoảnh khắc này thường là lúc dễ xảy ra xô đẩy, khóc hay bỏ chỗ. Giáo viên lớp có thể áp dụng cùng nguyên tắc như khi dạy luân phiên trong chơi.
Thứ nhất là làm ngắn thời gian chờ thật sự. Thay vì để cả lớp xếp hàng dài chờ rửa tay, chia thành nhóm nhỏ đi lần lượt; trẻ khó chờ được xếp ở đầu nhóm trong giai đoạn đầu, rồi lùi dần vị trí khi đã vững hơn. Thứ hai là làm cho chờ nhìn thấy được: những dấu chân dán trên sàn cho biết chỗ đứng, một bức ảnh nhỏ cho biết ai lên tiếp theo. Thứ ba là cho trẻ việc để làm khi chờ: cầm hộ cô chiếc khăn, hát theo một bài ngắn, đếm số bạn phía trước.
Giáo viên giáo dục đặc biệt và giáo viên lớp nên thống nhất cùng một lời nhắc và cùng một vật hỗ trợ. Nếu ở giờ 1:1 trẻ quen câu "chờ, đếm đến năm", thì ở hàng rửa tay cô lớp cũng dùng đúng câu đó. Sự giống nhau giúp trẻ nhận ra kỹ năng mình đã học và dùng được nó ở nơi mới.
Ba mẹ tập luân phiên với con ở nhà
Ở nhà, cơ hội luân phiên có ở khắp nơi: mỗi người một thìa khi nấu món đơn giản, mỗi người bấm nút thang máy một lần, mỗi người tưới một cây. Ba mẹ có thể dùng đúng những vật hỗ trợ cô dùng ở lớp, như cùng một kiểu thẻ lượt hay cùng cách đếm, để con nhận ra kỹ năng quen.
Anh chị em là bạn tập rất tốt nhưng cũng dễ thành nguồn tranh giành. Lúc đầu, ba mẹ nên ngồi giữa, giữ lượt ngắn và công bằng, khen cả hai đứa khi chờ được. Đừng luôn bắt anh chị nhường em, vì như vậy người con lớn cảm thấy thiệt thòi còn người con nhỏ không học được chờ.
Ba mẹ cũng nên kể lại cho giáo viên con chờ được bao lâu ở nhà, trong tình huống nào. Thông tin đó giúp cô biết kỹ năng đã chuyển sang nhà chưa. Ở Global Star Special, luân phiên thường được tập song song ở giờ 1:1 và trong nhóm nhỏ, với cùng công cụ và lời nhắc mà gia đình được hướng dẫn dùng ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Con chỉ chờ được vài giây là giành, như vậy có phải con hư không?
Không. Chờ đến lượt là kỹ năng cần học, giống như học cầm thìa. Vài giây là điểm xuất phát; người lớn kéo dài dần từng chút và làm cho việc chờ dễ hiểu bằng vật hỗ trợ, lời đếm, lượt ngắn.
Có nên dùng phần thưởng để con chịu chờ không?
Phần thưởng tự nhiên tốt nhất chính là được lượt ngay sau khi chờ, kèm lời khen cụ thể. Phần thưởng thêm như nhãn dán có thể dùng giai đoạn đầu với một số trẻ, nhưng nên giảm dần để việc chờ không phụ thuộc vào quà.
Con chơi luân phiên với cô được nhưng với bạn thì không, vì sao?
Người lớn đoán trước được và luôn trả đúng lúc, còn bạn cùng tuổi thì không. Đó là lý do có bậc luân phiên với bạn có người lớn ngồi giữa, trước khi để hai trẻ tự chơi với nhau.
Đồng hồ cát có thật sự giúp trẻ nhỏ không?
Với nhiều trẻ thì có, vì nó biến thời gian thành thứ nhìn thấy được. Nên bắt đầu với khoảng thời gian rất ngắn và giữ lời hứa: cát chảy hết là đến lượt con, không kéo dài thêm.
Khi con khóc vì phải chờ, nên dỗ hay để con khóc?
Người lớn giữ bình tĩnh, gọi tên cảm xúc của con, nhắc ngắn rằng sắp đến lượt con và giữ đúng lời. Không nhượng bộ đưa ngay đồ chơi vì con khóc, nhưng cũng không bỏ mặc. Nếu con quá khó chịu, tạm dừng hoạt động và quay lại sau.