Mười lăm phút chơi cùng con mỗi ngày, khi ba mẹ ngồi ngang tầm, tắt điện thoại, dùng ít đồ chơi đơn giản và đi theo điều con thích, là một trong những việc có ích nhất ba mẹ làm được tại nhà cho trẻ cần hỗ trợ. Thời lượng không cần dài; điều quan trọng là đều đặn, tập trung và để con dẫn dắt, còn ba mẹ thì làm cho cuộc chơi vui hơn một chút và có thêm vài cơ hội tương tác.
Ba mẹ thường hỏi giáo viên: ở nhà nên làm gì để giúp con? Câu trả lời đơn giản nhất và bền nhất thường là chơi cùng con, mỗi ngày, theo một cách nhất định. Bài này hướng dẫn chọn đồ chơi, chuẩn bị chỗ chơi, năm nguyên tắc chơi theo con, một số hoạt động mẫu theo từng mức, và cách ghi lại tiến bộ để trao đổi với giáo viên.
Vì sao chỉ mười lăm phút mà có ích
Mười lăm phút nghe ít so với cả ngày, nhưng trong mười lăm phút người lớn thật sự tập trung vào con, có thể có hàng chục lần trao đổi: con nhìn, mẹ cười; con đưa bóng, ba lăn lại; con kêu "a", mẹ đáp "a, bóng". Mỗi lần trao đổi là một lần con tập chú ý chung, tập luân phiên, tập dùng tín hiệu để giao tiếp. Nhiều ngày cộng lại, đó là một lượng thực hành lớn.
Những trao đổi qua lại như vậy cũng là điều mà các nhà nghiên cứu phát triển trẻ em ở Đại học Harvard gọi là tương tác "giao và nhận", khi người lớn đáp lại tín hiệu của trẻ một cách ấm áp và đúng lúc; họ xem đây là một trong những nền móng của phát triển não bộ ở những năm đầu đời.
Thời lượng ngắn cũng có lợi thực tế. Ba mẹ bận rộn khó giữ được những buổi dài mỗi ngày, nhưng mười lăm phút thì có thể giữ đều đặn. Với trẻ khó chú ý, khoảng ngắn vừa sức hơn; kết thúc khi con còn vui giúp lần sau con muốn quay lại. Khi cả nhà đã quen, ba mẹ có thể có hai ba phiên ngắn trong ngày thay vì một.
Quan trọng hơn cả, mười lăm phút đó xây mối quan hệ. Trẻ cần hỗ trợ thường dành nhiều thời gian được dạy, được sửa, được nhắc. Một khoảng mỗi ngày con được dẫn dắt, được người lớn vui vẻ đi theo, nuôi niềm tin và sự gắn bó giữa con và ba mẹ, là nền cho mọi việc học khác.
Chọn đồ chơi cho mười lăm phút
Ít món. Ba đến năm món là đủ cho một phiên. Nhiều đồ làm trẻ chạy từ món này sang món khác và ba mẹ khó tham gia.
Đơn giản, để mở. Khối gỗ, bóng, cốc xếp chồng, xe, búp bê, nồi niêu đồ chơi, bong bóng xà phòng. Những đồ này chơi được nhiều cách và cần người chơi cùng để vui hơn.
Có món cần người lớn giúp. Lọ bong bóng có nắp chặt, con quay cần người lên dây, bóng bay cần người thổi. Những món này tự nhiên tạo lý do để con tìm đến ba mẹ.
Có món con thích nhất. Một món con đặc biệt yêu thích giúp mở đầu dễ dàng. Không dùng nó làm phần thưởng sau, mà dùng để chơi cùng.
Tránh đồ tự chạy, tự phát nhạc. Đồ chơi bấm nút tự làm hết thì con ít cần đến người lớn, phiên chơi trở thành hai người ngồi nhìn một món đồ.
Đồ dùng trong nhà cũng là đồ chơi. Nồi, muỗng, hộp giấy, khăn tắm, chậu nước đều dùng được. Không cần mua thêm gì đắt tiền.
Chuẩn bị chỗ chơi
Chỗ chơi tốt giúp con tập trung và giúp ba mẹ dễ tương tác:
- Một góc yên, ít đồ bày xung quanh, tắt tivi và cất điện thoại ra xa.
- Ba mẹ ngồi trên sàn, ngang tầm mắt con, đối diện con thay vì ngồi cạnh hay phía sau.
- Đồ chơi cho vào một giỏ hoặc hộp, ba mẹ giữ giỏ để mỗi lần lấy ra một món, tạo cơ hội con xin.
- Một số đồ đặt ở chỗ con thấy nhưng không tự lấy được, như trên kệ thấp hoặc trong hộp trong suốt có nắp, để con có lý do tìm đến ba mẹ.
- Chọn thời điểm con đã ăn no, ngủ đủ, không đang mệt hay đang bị cắt ngang để đi đâu.
Chuẩn bị không cần cầu kỳ, nhưng nên giống nhau mỗi ngày để con biết đây là "giờ chơi với mẹ" hay "giờ chơi với ba". Sự lặp lại tạo cảm giác an toàn và giúp con vào cuộc nhanh hơn. Một bài hát ngắn mở đầu và một bài hát kết thúc giờ chơi cũng giúp con nhận ra khi nào bắt đầu, khi nào xong.
Năm nguyên tắc chơi theo con
Đây là những nguyên tắc mà nhiều giáo viên giáo dục đặc biệt hướng dẫn ba mẹ dùng ở nhà:
- Để con chọn. Đưa ra giỏ đồ chơi, chờ xem con chọn gì. Con chọn món nào, chơi món đó, dù ba mẹ đã chuẩn bị món khác.
- Làm theo con. Con đập khối, ba mẹ cũng đập khối. Con lăn xe, ba mẹ cũng lăn xe. Bắt chước giúp con nhận ra có người đang chơi cùng mình.
- Thêm một chút vui. Thêm âm thanh, thêm động tác, thêm một bước nhỏ. Xe lăn rồi kêu "bíp bíp", tháp đổ rồi cả hai cùng "ồ".
- Chờ con. Dừng lại giữa chừng, nhìn con, đếm thầm đến năm, chờ một tín hiệu: ánh mắt, âm thanh, cử chỉ. Có tín hiệu thì làm tiếp ngay.
- Nói ít, nói đúng lúc. Dùng từ ngắn gắn với việc đang làm: "bóng", "lăn", "nữa", "đổ rồi". Không hỏi bài, không ra lệnh liên tục.
Nguyên tắc khó nhất với ba mẹ thường là chờ. Ta quen đoán ý con và làm luôn. Nhưng chính những giây chờ là lúc con có cơ hội giao tiếp. Nếu ba mẹ làm hộ hết, con không cần gửi tín hiệu nào.
Hoạt động mẫu theo từng mức của con
Bảng dưới đây gợi ý hoạt động theo những gì con đang làm được. Ba mẹ hỏi giáo viên để biết con đang ở mức nào:
| Con đang | Hoạt động gợi ý | Ba mẹ để ý |
|---|---|---|
| Thích khám phá, chưa chơi cùng | Thổi bong bóng, đổ nước qua cốc, tung khăn voan | Con có nhìn ba mẹ khi bong bóng dừng không |
| Chơi được với đồ vật, chưa luân phiên | Lăn bóng qua lại, xếp chồng cốc mỗi người một cái | Con có chờ được lượt ngắn không |
| Đã luân phiên, chưa giả vờ | Cho gấu ăn, đẩy xe chở thú đi chơi | Con có bắt chước hành động giả vờ không |
| Đã giả vờ đơn giản | Nấu ăn mời cả nhà, tắm cho búp bê, đi chợ | Con có tự thêm bước mới không |
| Đã chơi chuỗi giả vờ | Đóng vai bác sĩ, người bán hàng, tài xế | Con có nói theo vai, có nhường vai không |
Ba mẹ không cần làm tất cả. Chọn một hai hoạt động ở mức của con, lặp lại trong nhiều ngày, rồi biến tấu nhẹ. Trẻ học qua lặp lại nhiều hơn qua thứ mới mỗi ngày.
Lồng chơi vào sinh hoạt hằng ngày
Ngoài mười lăm phút dành riêng, nhiều khoảnh khắc trong ngày có thể trở thành phút chơi ngắn theo cùng nguyên tắc. Lúc tắm, ba mẹ thả vài chiếc cốc nhựa vào chậu, đổ nước qua lại, chờ con ra tín hiệu "nữa". Lúc mặc áo, ba mẹ chơi ú òa khi đầu con chui qua cổ áo. Lúc phơi quần áo, con đưa từng chiếc, mẹ nói tên từng món.
Những phút như vậy không thay cho giờ chơi riêng, nhưng nhân lên số lần con được tương tác vui vẻ trong ngày. Chúng cũng giúp kỹ năng không chỉ gắn với giỏ đồ chơi trong góc nhà mà xuất hiện ở nhiều chỗ, nhiều lúc, đúng điều giáo viên muốn khi nói đến tổng quát hoá kỹ năng.
Điều cần giữ là tinh thần vui và không ép. Nếu đang vội đi học, đừng cố biến lúc mặc áo thành giờ chơi. Chọn những lúc nhà cửa thư thả, ba mẹ không bị thúc thời gian, để cả hai cùng thấy dễ chịu.
Khi con không hứng thú hoặc bỏ đi
Có những ngày con không muốn chơi, chỉ cầm đồ rồi bỏ đi. Đó không phải thất bại của ba mẹ. Thử xem có phải con mệt, đói, hay đồ chơi chưa hợp. Ba mẹ có thể chuyển sang món con thích nhất, hoặc đi theo con đến chỗ con đang muốn ở và chơi ở đó.
Nếu con đang làm một việc lặp lại như xếp hàng, xoay bánh xe, ba mẹ đừng vội ngăn. Ngồi cạnh và làm giống con trước, rồi thêm một chút: đặt thêm một chiếc xe vào hàng, xoay bánh xe của mình rồi kêu "vù vù". Nhiều trẻ chịu cho ba mẹ tham gia khi thấy ba mẹ không lấy đi cuộc chơi của mình.
Nếu sau nhiều ngày con vẫn né tránh mọi lần ba mẹ tham gia, nên kể với giáo viên. Giáo viên có thể quan sát cách chơi ở lớp, gợi ý điều chỉnh, hoặc mời ba mẹ dự giờ để xem cô vào cuộc chơi với con thế nào.
Ghi lại tiến bộ và trao đổi với giáo viên
Một cuốn sổ nhỏ để cạnh giỏ đồ chơi là đủ. Sau mỗi phiên, ba mẹ ghi một hai dòng: chơi gì, con làm điều gì mới, con nhìn ba mẹ mấy lần, con dùng âm thanh hay từ nào. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần đều đặn. Sau vài tuần, đọc lại, ba mẹ sẽ thấy những thay đổi nhỏ mà hằng ngày khó nhận ra.
Mang cuốn sổ đến buổi trao đổi định kỳ với giáo viên giúp hai bên nhìn cùng một bức tranh. Giáo viên biết kỹ năng ở lớp đã xuất hiện ở nhà chưa; ba mẹ biết cô đang tập gì để chọn hoạt động tiếp theo. Ở Global Star Special, giáo viên thường gợi ý cho ba mẹ một hai hoạt động chơi cho mỗi giai đoạn, phù hợp với mục tiêu đang tập trong giờ học của con.
Cuốn sổ cũng là nơi ghi những điều chưa ổn: hôm nào con cáu, món nào con không thích, lúc nào con hay bỏ đi. Những ghi chú này giúp giáo viên tìm ra quy luật, như con thường mệt vào chiều thứ Hai hay con khó chịu với một loại âm thanh, để điều chỉnh cả ở lớp lẫn ở nhà.
Ông bà, anh chị, người giúp việc cũng có thể tham gia giờ chơi theo cùng nguyên tắc, sau khi được ba mẹ hướng dẫn. Càng nhiều người chơi với con theo một cách thống nhất, con càng có nhiều cơ hội học trong ngày.
Câu hỏi thường gặp
Mười lăm phút có thật sự đủ không?
Mười lăm phút đều đặn mỗi ngày, tập trung hoàn toàn vào con, có ích hơn nhiều so với một buổi dài thỉnh thoảng. Khi đã quen, ba mẹ có thể thêm vài phiên ngắn khác trong ngày, như trong lúc tắm, lúc ăn.
Con chỉ chơi điện thoại, không thích đồ chơi thì làm sao?
Giảm dần thời gian màn hình và cất thiết bị khỏi tầm nhìn trong giờ chơi. Chọn đồ chơi có hiệu ứng vui như bong bóng, con quay, bóng bay để thu hút. Ban đầu con có thể phản đối, nên kiên nhẫn và giữ giờ chơi ngắn, vui.
Ba mẹ không biết chơi thì có cần học không?
Không cần kỹ năng đặc biệt. Năm nguyên tắc để con chọn, làm theo con, thêm chút vui, chờ con, nói ít là đủ để bắt đầu. Ba mẹ có thể hỏi giáo viên làm mẫu một lần để thấy cách làm.
Có nên để anh chị chơi cùng trong mười lăm phút này không?
Có thể, nhưng nên có những phiên riêng giữa ba mẹ và con cần hỗ trợ để ba mẹ tập trung hoàn toàn. Những phiên có anh chị nên có hoạt động đơn giản, luân phiên rõ ràng, ba mẹ ngồi giữa điều phối.
Con chơi một kiểu lặp đi lặp lại, ba mẹ có nên ngăn không?
Không nên ngăn ngay. Ngồi cạnh làm giống con, rồi thêm một chi tiết nhỏ để mở rộng. Ép con chuyển sang hoạt động khác thường làm con căng thẳng và ít hợp tác hơn.