Kỹ năng chơi của trẻ phát triển theo bậc: từ khám phá đồ vật bằng giác quan, đến dùng đồ vật đúng chức năng, rồi xây dựng, rồi chơi giả vờ; song song là đường đi từ chơi một mình, chơi cạnh bạn đến chơi cùng bạn. Biết trẻ đang ở bậc nào giúp giáo viên và ba mẹ chọn đúng bước dạy tiếp theo, thay vì đòi trẻ nhảy cóc lên những kiểu chơi chưa sẵn sàng.
Các bậc này không phải lịch trình cứng theo tháng tuổi. Trẻ có thể ở bậc cao với loại đồ chơi này nhưng còn ở bậc thấp với loại khác, và một bé có thể chơi cạnh bạn rất lâu trước khi chơi cùng. Bài này mô tả các bậc chơi theo hai trục mà giáo viên giáo dục đặc biệt hay dùng khi quan sát: trục cách dùng đồ vật và trục mức độ chơi với người khác, kèm những gợi ý dạy cho từng bậc.
Vì sao giáo viên nhìn trẻ chơi theo bậc
Khi lập kế hoạch giáo dục cá nhân, giáo viên cần biết trẻ đang làm được gì để đặt mục tiêu ngay phía trên một chút. Mục tiêu quá xa, như yêu cầu một bé chưa biết đẩy ô tô phải chơi "đi siêu thị", sẽ làm cả trẻ và người lớn nản. Mục tiêu quá gần thì trẻ không tiến. Các bậc chơi cho giáo viên một tấm bản đồ để đặt bước kế tiếp cho đúng.
Bậc chơi cũng giúp ba mẹ đọc đúng con mình. Một bé hai tuổi rưỡi chỉ đập và ném đồ chơi có thể khiến ba mẹ bực vì "con phá". Nhìn theo bậc, đó là chơi khám phá, một giai đoạn có ý nghĩa. Việc của người lớn là giúp con bước sang bậc tiếp theo, không phải mắng con vì đang ở bậc hiện tại.
Cuối cùng, các bậc chơi tạo ra ngôn ngữ chung giữa giáo viên và gia đình. Khi cô nói "tháng này con đã chuyển từ chơi chức năng sang bắt đầu có giả vờ một bước", ba mẹ hiểu cụ thể con đã tiến ở đâu, thay vì chỉ nghe "con chơi tốt hơn".
Trục thứ nhất: trẻ làm gì với đồ vật
Cách gọi tên các bậc có khác nhau giữa các tài liệu, nhưng thứ tự chung khá thống nhất. Bảng dưới đây mô tả theo hướng quan sát được trong lớp:
| Bậc chơi | Trẻ thường làm gì | Người lớn dạy bước tiếp bằng cách |
|---|---|---|
| Khám phá bằng giác quan | Cho vào miệng, lắc, đập, ném, sờ, nhìn đèn sáng | Cho trẻ thấy một cách dùng mới: lắc xong thì gõ, đập xong thì lăn |
| Nguyên nhân – kết quả | Bấm nút để nhạc phát, đẩy cho đổ, mở nắp hộp | Dừng chờ trẻ ra tín hiệu muốn làm lại, gắn lời "nữa", "đổ rồi" |
| Chơi chức năng | Dùng đồ vật đúng công dụng: đẩy xe, lấy lược chải tóc, đội mũ | Làm mẫu một hành động đúng, mời trẻ làm theo |
| Chơi xây dựng | Xếp khối thành tháp, ghép hình, nối đường ray | Cùng xây, thêm một chi tiết mới mỗi lần |
| Chơi giả vờ đơn | Một hành động giả: cho búp bê uống, áp điện thoại đồ chơi lên tai | Nối hai hành động: cho ăn rồi cho ngủ |
| Chơi giả vờ chuỗi và vai | Nấu ăn rồi dọn ra mời, đóng vai bác sĩ, người bán hàng | Thêm nhân vật, thêm tình huống, dùng vật thay thế |
Bảng chỉ là khung tham khảo. Nhiều trẻ cần hỗ trợ mắc lại ở bậc nguyên nhân – kết quả hoặc chơi chức năng khá lâu. Đó là thông tin để dạy, không phải lời kết luận về khả năng của trẻ.
Trục thứ hai: trẻ chơi với ai
Năm 1932, nhà xã hội học Mildred Parten mô tả cách trẻ mẫu giáo tham gia chơi với nhau, từ những lúc không chơi gì, chơi một mình, đứng xem bạn chơi, chơi song song cạnh bạn, đến chơi liên kết và chơi hợp tác. Mô tả này đến nay vẫn được dùng rộng rãi trong giáo dục mầm non như một cách quan sát, dù các nghiên cứu sau đã chỉnh lại nhiều chi tiết, chẳng hạn chơi một mình không nhất thiết là dấu hiệu kém phát triển.
Chơi một mình là khi trẻ tập trung vào đồ vật của mình, không để ý người khác. Đứng xem là khi trẻ quan sát bạn chơi, có khi hỏi han, nhưng không nhập cuộc. Chơi song song là khi trẻ chơi cạnh bạn với đồ chơi giống nhau, có khi bắt chước nhau, nhưng mỗi người một việc. Chơi liên kết là khi trẻ chơi cùng một hoạt động, trao đổi đồ, nói chuyện, nhưng chưa có mục tiêu chung rõ. Chơi hợp tác là khi các bạn cùng xây một thứ, cùng diễn một tình huống, có phân vai.
Với trẻ cần hỗ trợ về tương tác, giai đoạn đứng xem và chơi song song đặc biệt quý. Đó là cây cầu an toàn: trẻ ở gần bạn mà không bị đòi hỏi phải tương tác ngay. Giáo viên hay tận dụng bằng cách đặt hai bé cạnh nhau với hai bộ đồ chơi giống hệt, rồi chờ khoảnh khắc một bé nhìn sang bạn.
Quan sát bậc chơi trong lớp: giáo viên ghi những gì
Trẻ chọn đồ chơi nào khi được tự do. Lựa chọn tự nhiên cho biết sở thích và cũng là điểm vào để dạy. Một bé luôn chọn xe thì xe là cửa đầu tiên cho chơi giả vờ.
Trẻ làm gì với đồ chơi đó. Ghi cụ thể hành động: "xoay bánh xe", "đẩy xe dọc mép bàn", "cho búp bê ngồi lên xe". Mô tả hành động giúp xếp đúng bậc hơn là nhận xét chung "con chơi tốt".
Trẻ chơi bao lâu với một hoạt động. Độ dài một lượt chơi cho biết trẻ chú ý được tới đâu, và gợi ý độ dài cho hoạt động dạy.
Ai ở gần và trẻ phản ứng thế nào. Trẻ có nhìn bạn không, có cho bạn lại gần không, có đưa đồ cho bạn không, có bắt chước bạn không.
Trẻ có dùng lời hay âm thanh khi chơi không. Tiếng "brừm" khi đẩy xe, tiếng "a" khi tháp đổ, lời tự nói khi nấu ăn đều là dấu hiệu chơi đang nuôi ngôn ngữ.
Mức gợi ý cần có. Trẻ tự làm, làm sau khi thấy mẫu, hay cần cầm tay. Thông tin này đi thẳng vào kế hoạch dạy.
Dạy bước tiếp theo, không nhảy cóc
Nguyên tắc vàng khi dạy chơi là đứng ở bậc trẻ đang có và mở thêm đúng một bước. Nếu trẻ đang chơi khám phá, mục tiêu tiếp theo là một vài hành động nguyên nhân – kết quả, chưa phải giả vờ. Nếu trẻ đã đẩy xe đúng cách, mục tiêu có thể là chở một con thú trên xe, tức là bước đầu của giả vờ, chưa phải dựng cả một bến xe.
Giáo viên cũng để ý rằng bậc chơi có thể khác nhau theo loại đồ chơi. Một bé có thể xếp tháp rất giỏi, ở bậc xây dựng, nhưng với búp bê thì chỉ cầm lên và thả xuống. Kế hoạch tốt dùng thế mạnh để kéo phần yếu: dùng khối gỗ xây "giường" cho búp bê, nối chơi xây dựng với giả vờ.
Với chơi cùng người khác cũng vậy. Một bé đang chơi một mình chưa cần ngay mục tiêu chơi hợp tác với cả nhóm. Bước kế tiếp hợp lý là chấp nhận một người lớn ngồi cạnh, rồi chơi song song với một bạn quen, rồi trao đổi một món đồ với bạn. Mỗi bước nghe nhỏ nhưng là một thay đổi thật trong cách trẻ chịu đựng và đón nhận người khác.
Một sai lầm thường gặp là chuyển bậc quá nhanh khi trẻ mới làm được một lần. Một kỹ năng chơi chỉ coi như có khi trẻ làm được nhiều lần, với nhiều đồ chơi khác nhau, với nhiều người khác nhau, và không cần gợi ý. Nếu chưa, giáo viên tiếp tục củng cố ở bậc đó thêm ít lâu.
Trẻ hay dừng lâu ở bậc nào, và vì sao
Trong lớp giáo dục đặc biệt, giáo viên thường gặp hai chỗ trẻ dừng lâu. Chỗ thứ nhất là giữa khám phá và chơi chức năng: trẻ rất thích cảm giác của đồ vật, như tiếng lách cách khi lắc hộp, độ trơn của bánh xe khi xoay, nên cứ lặp lại hành động đem đến cảm giác đó. Với trẻ, đó là một hoạt động dễ chịu và đoán trước được. Chuyển sang dùng đồ vật theo chức năng đòi hỏi trẻ chú ý đến người làm mẫu, điều mà trẻ khó khăn về chú ý chung thường chưa làm được.
Chỗ thứ hai là giữa chơi chức năng và chơi giả vờ. Đẩy xe, xếp tháp là những hành động có kết quả nhìn thấy ngay. Còn cho búp bê ăn thì không có gì thay đổi thật sự: búp bê không no, không cười. Trẻ phải tưởng tượng ra kết quả. Với trẻ thiên về suy nghĩ cụ thể, bước này cần được dạy rõ ràng và nhiều lần.
Hiểu vì sao trẻ dừng giúp người lớn bớt sốt ruột và chọn cách dạy hợp hơn. Với trẻ mê cảm giác, giáo viên giữ lại phần cảm giác trẻ thích và gắn thêm chức năng: chiếc xe kêu lách cách khi chạy qua cầu. Với trẻ thiên cụ thể, giáo viên dùng đồ vật thật trước, như cốc thật, thìa thật, rồi mới chuyển sang đồ chơi mô phỏng, và cuối cùng là vật thay thế.
Ba mẹ dùng các bậc chơi ở nhà
Ba mẹ có thể thử một việc đơn giản trong một tuần: mỗi ngày ghi một dòng về cách con chơi với một món đồ quen, dùng đúng những từ mô tả hành động. Cuối tuần đặt các dòng ghi cạnh bảng bậc chơi ở trên, ba mẹ sẽ có một hình dung khá rõ con đang ở đâu với từng loại đồ chơi.
Từ đó, ba mẹ chọn bước tiếp theo vừa sức. Nếu con đang lăn bóng một mình, thử ngồi đối diện và lăn bóng lại cho con. Nếu con đang cho búp bê ăn, thử đưa thêm chiếc chăn nhỏ và nói "gấu buồn ngủ rồi". Nếu con đang chơi song song cạnh anh chị, thử đưa hai anh em một nhiệm vụ chung nhỏ như cùng đổ đầy một chiếc hộp.
Một lưu ý nhỏ: đừng biến việc ghi chép thành bài kiểm tra cho con. Ba mẹ quan sát lúc con chơi tự nhiên, không cần bày đồ ra bắt con thể hiện. Chơi bị đánh giá thì không còn là chơi, và trẻ rất nhạy với không khí đó.
Mang ghi chép đến buổi trao đổi với giáo viên cũng giúp hai bên thống nhất mục tiêu. Ở các lớp của Global Star Special, giáo viên dùng những ghi chép như thế cùng với quan sát trong giờ học để chọn mục tiêu chơi cho từng giai đoạn của bé.
Câu hỏi thường gặp
Con năm tuổi mà vẫn chơi song song, chưa chơi cùng bạn, có bình thường không?
Nhiều trẻ ở tuổi này đã chơi cùng bạn, nhưng mỗi trẻ có nhịp riêng. Nếu con vui vẻ chơi cạnh bạn, thỉnh thoảng có nhìn và bắt chước bạn, đó là nền tốt để dạy tiếp. Nếu con né tránh bạn hoàn toàn hay đi kèm khó khăn khác về giao tiếp, nên trao đổi với giáo viên.
Chơi một mình có phải là dấu hiệu xấu không?
Không. Trẻ nào cũng cần lúc chơi một mình, kể cả trẻ lớn. Chỉ đáng để ý khi chơi một mình là cách chơi gần như duy nhất, trẻ không chịu cho người lớn hay bạn tham gia trong bất kỳ hoàn cảnh nào.
Mildred Parten là ai và mô tả của bà còn dùng được không?
Bà là nhà xã hội học người Mỹ, năm 1932 công bố nghiên cứu quan sát trẻ mẫu giáo chơi với nhau. Các bậc từ chơi một mình đến chơi hợp tác vẫn được dùng như công cụ quan sát trong giáo dục mầm non, tuy không nên hiểu cứng là trẻ phải đi đúng thứ tự.
Làm sao biết con đã thật sự chơi giả vờ chứ không chỉ bắt chước?
Khi con tự làm hành động giả vờ mà không cần thấy người lớn làm mẫu ngay trước đó, áp dụng sang đồ vật khác, hoặc dùng một vật thay cho vật khác như cầm khối gỗ làm điện thoại, đó là dấu hiệu giả vờ thật sự.
Có nên cất bớt đồ chơi để con chơi sâu hơn không?
Thường là nên. Để ít món trên kệ và thay đổi theo tuần giúp trẻ chơi lâu hơn với từng món, thử nhiều cách chơi hơn. Những món còn lại cất vào hộp và luân phiên đưa ra.