Kế hoạch giáo dục cá nhân tốt bắt đầu từ điểm mạnh và sở thích của trẻ vì đó là chỗ trẻ học dễ nhất, là nguồn động lực tự nhiên để dạy những kỹ năng khó, và là cách giữ cho người lớn nhìn trẻ như một con người đầy đủ chứ không phải một danh sách thiếu hụt. Điểm mạnh không thay thế việc hỗ trợ những gì trẻ còn khó; nó là cái cầu để đi tới đó.
Nhiều hồ sơ và kế hoạch được viết hoàn toàn bằng ngôn ngữ thiếu: chưa nói, chưa chơi, chưa tự ăn, chưa ngồi yên. Người đọc xong chỉ thấy một đứa trẻ "có vấn đề". Bài này giải thích vì sao tiếp cận dựa trên điểm mạnh đang được nhiều nơi áp dụng, cách tìm ra điểm mạnh của trẻ (kể cả những điểm mạnh thoạt nhìn giống "vấn đề"), cách dùng chúng để dạy, và cách viết kế hoạch sao cho điểm mạnh không chỉ là một dòng an ủi ở đầu trang.
Vì sao kế hoạch chỉ toàn điều thiếu lại có hại
Khi kế hoạch chỉ liệt kê điều trẻ chưa làm được, nó định hình cách mọi người nhìn trẻ. Giáo viên mới đọc hồ sơ sẽ bước vào giờ học với hình ảnh một đứa trẻ khó; ba mẹ đọc biên bản rà soát sẽ thấy con mình chỉ là tổng các khó khăn. Kỳ vọng thấp dần, và trẻ nhận ra điều đó qua cách người lớn nói chuyện, giao việc, khen ngợi.
Kế hoạch chỉ toàn điều thiếu cũng bỏ phí công cụ dạy hiệu quả nhất. Trẻ học nhanh nhất khi được làm việc mình thích và giỏi; nếu bỏ qua những điều đó, giờ học trở thành chuỗi hoạt động trẻ thấy khó và không có lý do để cố gắng. Hành vi né tránh tăng lên, và người lớn lại ghi thêm một dòng "con không hợp tác".
Cuối cùng, với gia đình, đọc một bản kế hoạch không có chỗ nào nhắc tới những gì con làm tốt là một trải nghiệm đau lòng. Ba mẹ biết con mình có những khoảnh khắc đáng yêu, thông minh, khéo léo; khi tài liệu chính thức về con không ghi nhận điều đó, ba mẹ dễ mất niềm tin vào người viết.
Điểm mạnh của trẻ có thể là gì
Năng lực. Nhớ hình ảnh tốt, nhớ đường, nhận ra chi tiết nhỏ, khéo tay xếp hình, cảm thụ nhịp điệu, vận động nhanh nhẹn, kiên trì với việc mình thích, giỏi ghép hình, nhớ lời bài hát.
Sở thích. Những chủ đề, đồ vật, hoạt động trẻ say mê: xe cộ, động vật, nước, âm nhạc, những thứ xoay tròn, con số, chữ cái, khủng long, nấu ăn giả vờ. Sở thích càng mạnh càng là nguồn động lực quý.
Tính cách. Hiền, dễ cười, thích được ôm, tò mò, thích giúp người lớn, thích làm theo nếp quen, thích được giao việc.
Quan hệ. Có một người lớn trẻ rất gắn bó, một bạn trẻ hay đứng gần, một anh chị trẻ hay bắt chước. Những mối quan hệ này có thể trở thành cầu nối cho kỹ năng xã hội.
Cách học. Học tốt qua nhìn, qua làm mẫu, qua vận động, qua bài hát; học tốt vào buổi sáng; học tốt khi có nếp rõ ràng. Đây là điểm mạnh về cách tiếp nhận, cần ghi rõ để mọi người dạy đúng kênh.
Khi "vấn đề" thực ra là điểm mạnh chưa được dùng
Có những đặc điểm người lớn hay xem là vấn đề nhưng, nhìn từ góc khác, lại là điểm mạnh có thể dùng. Một trẻ thích xếp đồ chơi thành hàng thẳng tắp đang thể hiện khả năng chú ý đến trật tự và chi tiết; điều đó có thể dùng để dạy phân loại, đếm, theo trình tự. Một trẻ nói đi nói lại câu quảng cáo đang cho thấy trí nhớ âm thanh và sự thích thú với ngôn ngữ có nhịp; điều đó có thể dùng để dạy những câu chức năng theo cùng nhịp.
Một trẻ bám chặt nếp quen có thể rất giỏi tuân theo lịch trình khi lịch trình rõ ràng; một trẻ không ngồi yên có thể học tốt khi bài học có vận động; một trẻ chỉ mê một chủ đề có thể học đủ thứ kỹ năng nếu chủ đề đó được dùng làm chất liệu. Cách nhìn này không phủ nhận rằng những đặc điểm ấy đôi khi gây khó khăn trong sinh hoạt; nó chỉ nhắc rằng cùng một đặc điểm có hai mặt, và kế hoạch nên tận dụng mặt có ích.
Điều quan trọng là phân biệt sở thích với hành vi gây hại. Một sở thích mạnh nhưng không gây hại cho ai đáng được tôn trọng và dùng để dạy. Hành vi làm đau mình hoặc người khác thì cần hỗ trợ hành vi theo hướng tích cực, dù nó có thể đi kèm một sở thích.
Tìm ra điểm mạnh của trẻ
Điểm mạnh không phải lúc nào cũng hiện ra ngay, nhất là khi người lớn đang tập trung vào khó khăn. Một vài cách tìm:
- Hỏi ba mẹ: con làm gì khi được tự do chọn, điều gì làm con cười nhiều nhất, con giỏi gì hơn các bạn cùng tuổi, con thích ở cùng ai.
- Quan sát giờ chơi tự do vài lần: con đi tới đâu đầu tiên, ở lại đâu lâu nhất, chơi theo cách nào.
- Để ý những lúc con tập trung lâu bất thường: đó thường là dấu hiệu của sở thích mạnh.
- Hỏi giáo viên lớp và những người chăm khác: mỗi người thường thấy một khía cạnh riêng.
- Liệt kê các điểm mạnh theo năm nhóm ở trên, ít nhất hai ba điều mỗi nhóm.
- Cập nhật định kỳ: sở thích của trẻ nhỏ thay đổi nhanh, điều con mê tháng trước có thể đã nhạt.
Kết quả nên được ghi ở trang đầu hồ sơ và ở phần mức độ hiện tại của kế hoạch, không phải ở một phụ lục ít ai đọc.
Dùng điểm mạnh để dạy kỹ năng khó
Cách dùng phổ biến nhất là lấy sở thích làm chất liệu. Một trẻ mê xe cứu hoả có thể học xin "xe" bằng cử chỉ hay từ, học chờ lượt bằng cách thả xe xuống dốc mỗi người một lần, học đếm số xe, học làm theo lời dặn "đưa cô xe đỏ", học tự cất đồ bằng cách "đưa xe về trạm". Cùng một chất liệu, nhiều mục tiêu khác nhau được dạy trong không khí trẻ hứng thú.
Cách thứ hai là dùng điểm mạnh về cách học. Trẻ học tốt qua nhìn được hỗ trợ bằng tranh lịch trình, tranh các bước rửa tay, làm mẫu trước khi yêu cầu. Trẻ học tốt qua âm nhạc được dạy những chuỗi việc bằng bài hát ngắn. Trẻ học tốt khi vận động được xen những quãng vận động ngắn giữa các hoạt động ngồi.
Cách thứ ba là dùng thành công ở điểm mạnh để giữ động lực. Xen kẽ việc khó với việc trẻ làm giỏi giúp trẻ có nhiều lần thành công trong giờ học, giảm cảm giác bị ép, và sẵn lòng thử việc khó tiếp theo. Một giờ học mà trẻ thất bại liên tục, dù với mục tiêu đúng, thường không hiệu quả.
Viết kế hoạch theo hai cách
Cùng một trẻ, hai cách viết phần mức độ hiện tại cho thấy khác biệt. Ví dụ giả định:
| Chỉ ghi điều thiếu | Ghi cả điểm mạnh và nhu cầu |
|---|---|
| Con chưa nói câu, ít giao tiếp. | Con hiểu nhiều lời dặn quen thuộc, nói khoảng vài chục từ đơn, thích hát theo bài có vỗ tay; con còn ít dùng lời để xin hay kể. |
| Con không chơi với bạn. | Con thích đứng gần các bạn ở góc xe, hay nhìn bạn chơi; con chưa biết cách tham gia và đổi lượt. |
| Con không ngồi yên được. | Con nhanh nhẹn, thích vận động, tập trung lâu khi hoạt động có di chuyển; con khó ngồi một chỗ quá vài phút ở vòng tròn. |
| Con bám nếp, khó thay đổi. | Con theo rất tốt lịch sinh hoạt quen thuộc, nhớ thứ tự các việc trong ngày; con lo lắng khi có thay đổi không báo trước. |
Cột bên phải không che giấu khó khăn; nó đặt khó khăn bên cạnh những gì con đang có, và gợi ý ngay cách dạy. Người đọc thấy một đứa trẻ cụ thể, có sở thích, có chỗ dựa để đi tiếp.
Đừng quên điểm mạnh của gia đình
Tiếp cận dựa trên điểm mạnh không dừng ở đứa trẻ. Mỗi gia đình cũng có những thế mạnh riêng mà kế hoạch nên dựa vào: một người bố rất giỏi chơi vận động với con, một người bà kiên nhẫn kể chuyện mỗi tối, một người chị thích dạy em hát, một gia đình có nếp ăn tối cùng nhau đều đặn, một khu xóm có nhiều trẻ cùng tuổi hay chơi chung ở sân.
Khi lập kế hoạch, giáo viên có thể hỏi: trong nhà, ai có nhiều thời gian nhất với con, ai con thích chơi cùng nhất, gia đình có thói quen nào lặp lại mỗi ngày, cuối tuần cả nhà hay làm gì. Câu trả lời giúp gắn mục tiêu vào đúng người, đúng lúc, thay vì đề nghị những bài tập tách rời khiến gia đình thấy mình phải học thêm một nghề.
Ghi nhận thế mạnh của gia đình còn có tác dụng nâng đỡ tinh thần. Ba mẹ của trẻ cần hỗ trợ thường nghe nhiều lời khuyên về những gì nên làm khác đi; được nghe rằng những gì mình đang làm có giá trị, và được mời dùng chính điều đó để giúp con, là động lực để gia đình bền bỉ trên chặng đường dài.
Điểm mạnh và sự tự tin của trẻ
Trẻ cần hỗ trợ thường trải qua nhiều lần không làm được điều các bạn làm được. Theo thời gian, trẻ có thể bắt đầu né tránh thử thách, hoặc phản ứng mạnh khi được yêu cầu. Một kế hoạch có chỗ cho điểm mạnh tạo ra những khoảnh khắc trẻ được là người giỏi: được giao xếp đồ chơi vì xếp đẹp nhất, được làm người bật nhạc vì thuộc bài nhất, được cùng cô chuẩn bị đồ dùng vì nhớ chỗ để từng thứ.
Những khoảnh khắc như vậy không chỉ làm trẻ vui. Chúng cho các bạn trong lớp thấy trẻ ở một góc khác, mở ra cơ hội tương tác tự nhiên. Một bạn nhỏ khó nói nhưng xếp hình rất giỏi có thể trở thành người được các bạn tìm đến ở góc xây dựng, và đó là bài học xã hội không giờ 1:1 nào thay được.
Tinh thần "tôn trọng khác biệt, không dán nhãn, không thúc ép máy móc" mà Global Star Special theo đuổi bắt đầu từ chính cách viết hồ sơ và kế hoạch: mỗi bé được nhìn như một đứa trẻ có nhịp riêng, có thế mạnh riêng, và có những điều cần được hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Viết nhiều điểm mạnh có làm ba mẹ chủ quan, bỏ qua khó khăn của con không?
Không, nếu kế hoạch vẫn nêu rõ nhu cầu hỗ trợ và mục tiêu. Điểm mạnh và nhu cầu được viết cạnh nhau, giúp ba mẹ thấy bức tranh đầy đủ và biết dùng thế mạnh của con để giúp con ở nhà.
Con chỉ thích một thứ duy nhất thì có nên dùng mãi thứ đó để dạy không?
Có thể bắt đầu từ thứ đó vì nó tạo động lực mạnh. Dần dần, người lớn mở rộng sang những thứ liên quan, ví dụ từ ô tô sang xe buýt, sang đường đi, sang bến xe, để con thích thêm nhiều thứ mà không mất động lực.
Làm sao biết một sở thích là điểm mạnh hay là điều cần hạn chế?
Nếu sở thích không gây hại và không chiếm hết thời gian đến mức con không làm được việc khác, nó là chất liệu tốt để dạy. Khi sở thích cản trở sinh hoạt, người lớn dùng nó có chủ đích và đặt giới hạn nhẹ nhàng, có báo trước.
Trẻ dường như không có điểm mạnh nào thì sao?
Mọi trẻ đều có điểm mạnh; đôi khi chúng chỉ chưa được để ý. Hãy quan sát giờ chơi tự do, hỏi nhiều người chăm khác nhau, và để ý cả tính cách, quan hệ, cách học chứ không chỉ năng lực.
Có nên ghi điểm mạnh trong hồ sơ chuyển lên tiểu học không?
Nên. Giáo viên lớp một sẽ có thêm cách tiếp cận con ngay từ những ngày đầu, và con có cơ hội được nhìn nhận đúng thay vì chỉ qua danh sách khó khăn.