Chuẩn bị các bạn cùng lớp cho một bạn cần hỗ trợ nghĩa là giúp trẻ mầm non hiểu bằng lời đơn giản rằng mỗi người có cách học và cách chơi khác nhau, rồi dạy cụ thể cách mời bạn chơi, cách chờ bạn và cách giúp mà không làm thay. Bạn đồng hành không phải người trông bạn; đó là những bạn được hướng dẫn để chơi cùng, làm mẫu và đón bạn vào nhóm một cách tự nhiên.
Đặt một trẻ cần hỗ trợ vào lớp thường mới chỉ là phần đầu của hoà nhập. Nếu các bạn trong lớp không hiểu vì sao bạn ấy không trả lời, vì sao bạn ấy hay bịt tai hay chạy vòng quanh, các bạn dễ tránh xa hoặc trêu chọc. Ngược lại, khi được chuẩn bị, trẻ mầm non thường rất tự nhiên và tử tế. Bài này trình bày cách giáo viên giải thích sự khác biệt cho cả lớp, chọn và hướng dẫn bạn đồng hành, những việc nên tránh và cách phối hợp với gia đình hai phía.
Vì sao các bạn cùng lớp là một nửa của hoà nhập
Trẻ học kỹ năng xã hội tốt nhất với bạn cùng tuổi. Người lớn có thể dạy cách chào, cách xin, cách chờ, nhưng chỉ bạn cùng tuổi mới cho trẻ cơ hội dùng những kỹ năng đó trong đời sống thật của lớp: ở góc chơi, ở bàn ăn, ở sân trường. Một bé có thể làm đúng mọi thứ với cô trong giờ 1:1 nhưng vẫn lạc lõng giữa lớp nếu các bạn chưa sẵn sàng đón.
Các bạn cùng lớp cũng là người làm mẫu tự nhiên. Trẻ cần hỗ trợ học rất nhiều bằng cách nhìn bạn: bạn xếp hàng thế nào, bạn cất dép ở đâu, bạn làm gì khi cô hát bài kết thúc. Khi bạn đồng hành ngồi cạnh và làm mẫu rõ ràng, trẻ có một "tấm gương" ngay trước mặt.
Lợi ích không chỉ một chiều. Nhiều giáo viên mầm non nhận thấy những bạn được hướng dẫn chơi cùng bạn cần hỗ trợ trở nên kiên nhẫn hơn, biết quan sát người khác hơn và tự tin hơn khi được giao trách nhiệm. Giáo dục hoà nhập, theo cách UNESCO và UNICEF mô tả, là xây một lớp học nơi mọi trẻ đều thuộc về, chứ không chỉ là xếp thêm một chỗ ngồi.
Giải thích sự khác biệt cho trẻ mầm non
Trẻ mầm non không cần, và không nên nghe, những tên gọi chẩn đoán. Điều các bạn cần là những câu đơn giản giúp hiểu hành vi mình nhìn thấy. Giáo viên nói chung cho cả lớp, không chỉ thẳng vào một bạn: "Mỗi người mình có cách học khác nhau. Có bạn thích nói nhiều, có bạn thích dùng tay chỉ. Có bạn thấy tiếng ồn to quá nên bịt tai lại. Có bạn cần chạy một chút để thấy dễ chịu."
Khi các bạn hỏi trực tiếp, như "sao bạn Khang không nói", giáo viên trả lời thật và tích cực: "Bạn Khang đang học nói, giống như em bé tập đi. Bạn Khang hiểu khi con nói đấy, con có thể chỉ tay cho bạn xem." Câu trả lời vừa cho thông tin, vừa chỉ cho trẻ một việc cụ thể để làm.
Truyện tranh về sự khác biệt, hoạt động trò chuyện về "điều mình thích và điều mình thấy khó" giúp cả lớp nhận ra ai cũng có chỗ khó. Bạn này khó ngồi yên, bạn kia khó cầm kéo, bạn khác sợ tiếng máy sấy tay. Khi khác biệt là chuyện của tất cả, không ai bị đặt riêng ra.
Giáo viên nên trao đổi với gia đình của trẻ cần hỗ trợ trước khi nói về con trước lớp, thống nhất những gì được nói và cách nói. Thông tin về sức khoẻ, đánh giá hay hồ sơ của trẻ không được chia sẻ với các bạn hay phụ huynh khác.
Chọn bạn đồng hành
Bạn tự nguyện và thích giúp. Không giao nhiệm vụ cho bạn không muốn. Giáo viên quan sát xem bạn nào hay để ý đến bạn cần hỗ trợ, hay mời chơi, hay chia đồ.
Bạn có kỹ năng xã hội vững. Bạn đồng hành cần biết chờ, biết chia sẻ, nói rõ ràng. Không nhất thiết là bạn giỏi nhất lớp, mà là bạn ổn định và tử tế.
Có chung sở thích. Hai bạn cùng thích xe, thích vẽ, thích nhảy sẽ có lý do tự nhiên để chơi cùng, không phải chơi vì nhiệm vụ.
Luân phiên nhiều bạn. Không đặt cả gánh lên một bạn. Một nhóm ba bốn bạn thay nhau giúp tránh cho một trẻ thấy mệt hoặc thấy mình bị gắn chặt vào vai người giúp.
Hỏi ý gia đình bạn đồng hành. Phụ huynh của bạn đồng hành nên biết con mình đang tham gia và hiểu đây là cơ hội học tập cho con, không phải gánh nặng.
Hướng dẫn bạn đồng hành từng việc cụ thể
Trẻ mầm non cần những chỉ dẫn rất cụ thể. Giáo viên thường dạy bạn đồng hành ba đến năm việc, mỗi lần một việc, có làm mẫu và tập thử:
- Gọi tên và chờ bạn nhìn. "Con gọi tên bạn, rồi chờ bạn nhìn con, rồi mới nói."
- Mời bằng đồ vật. "Con đưa cho bạn một chiếc xe và nói: chơi với tớ." Đồ vật giúp lời mời dễ hiểu hơn.
- Chỉ cho bạn xem. "Khi bạn chưa biết làm, con làm trước cho bạn nhìn, đừng làm hộ bạn."
- Chờ bạn trả lời. "Bạn cần thời gian lâu hơn một chút. Con đếm thầm đến năm."
- Khen bạn. "Khi bạn làm được, con vỗ tay hoặc nói: giỏi quá!"
Sau mỗi buổi, giáo viên dành một phút khen bạn đồng hành cụ thể: "Hôm nay con chờ bạn Khang rất kiên nhẫn." Lời khen giúp bạn đồng hành biết mình đang làm đúng và muốn tiếp tục.
Giữ tình bạn tự nhiên, tránh quan hệ "người giúp – người được giúp"
Một nguy cơ của bạn đồng hành là quan hệ lệch: một bên lúc nào cũng giúp, một bên lúc nào cũng được giúp. Như vậy trẻ cần hỗ trợ khó trở thành một người bạn ngang hàng, và bạn đồng hành có thể dần thấy nhàm. Giáo viên tránh điều này bằng cách tìm những hoạt động mà trẻ cần hỗ trợ có thế mạnh.
Một bé chưa nói nhiều nhưng xếp hình rất giỏi có thể là người "chỉ" cho các bạn cách ghép. Một bé thuộc hết các con số có thể là người đếm trong hoạt động chung. Một bé chạy nhanh có thể dẫn đầu trong hoạt động vận động. Khi các bạn thấy bạn cần hỗ trợ cũng giỏi một điều gì đó, quan hệ trở nên cân bằng hơn.
Giáo viên cũng không nên biến bạn đồng hành thành "trợ giảng nhí", sai bạn ấy dắt bạn đi vệ sinh, nhắc bạn ngồi yên suốt giờ học. Những việc chăm sóc và quản lý hành vi là việc của người lớn. Việc của bạn đồng hành là chơi cùng, làm mẫu và làm bạn.
Sắp xếp lớp học để các bạn dễ chơi cùng nhau
Chuẩn bị các bạn bằng lời là một nửa; nửa kia là sắp xếp lớp học để cơ hội chơi cùng xuất hiện thường xuyên. Giáo viên có thể đặt chỗ ngồi của bạn cần hỗ trợ cạnh một hai bạn đồng hành ở giờ ăn, giờ vẽ, giờ vòng tròn, để các bạn có nhiều dịp nhìn nhau, đưa đồ cho nhau mà không cần sắp đặt thêm.
Ở các góc chơi, giáo viên chuẩn bị những hoạt động hai người như bộ đồ chơi có hai tay cầm, bức tranh lớn cho hai bạn cùng tô, bộ xếp hình chia làm hai phần. Những hoạt động như vậy tự nhiên mời hai bạn làm cùng, giảm việc người lớn phải đứng ra ghép đôi.
Thời điểm cũng quan trọng. Bạn cần hỗ trợ thường dễ tương tác hơn vào lúc lớp yên, ít người, như đầu giờ sáng hay sau giờ ngủ trưa, hơn là lúc cả lớp chạy nhảy ồn ào. Giáo viên tận dụng những quãng yên đó để tạo các cuộc chơi đôi ngắn giữa bạn cần hỗ trợ và bạn đồng hành, mỗi lần vài phút, kết thúc khi còn vui.
Những điều nên tránh khi chuẩn bị lớp
Tránh nói về trẻ cần hỗ trợ khi trẻ có mặt như thể trẻ không nghe thấy. Nhiều trẻ hiểu nhiều hơn khả năng nói. Tránh những câu khiến các bạn thương hại, như "bạn ấy tội nghiệp lắm, các con phải nhường". Thương hại tạo khoảng cách, không tạo tình bạn.
Tránh cho phép những ngoại lệ khiến các bạn thấy bất công mà không giải thích. Nếu một bạn được ngồi ghế riêng, được nghỉ giữa giờ, giáo viên giải thích đơn giản: "Bạn cần ghế này để ngồi được lâu hơn, giống như có bạn cần đeo kính để nhìn rõ hơn." Trẻ mầm non chấp nhận khác biệt khi hiểu lý do.
Tránh đặt kỳ vọng các bạn luôn hiểu và luôn tử tế. Trẻ mầm non vẫn là trẻ con: có hôm bạn đồng hành không muốn chơi, có hôm cả nhóm bỏ đi chỗ khác. Đó là chuyện bình thường của tình bạn ở tuổi này. Giáo viên không trách các bạn, mà tìm cách khác để tạo cơ hội vào hôm sau.
Tránh phản ứng quá mạnh khi có bạn trêu chọc. Giáo viên nói chuyện riêng với bạn trêu, tìm hiểu lý do, và dạy cách khác để thể hiện tò mò hay khó chịu. Nếu chuyện trêu chọc lặp lại, giáo viên trao đổi với gia đình bạn đó, và có thể tổ chức hoạt động chung cho cả lớp về chủ đề tôn trọng.
Phối hợp với gia đình hai phía
Phụ huynh của các bạn trong lớp đôi khi có lo lắng: con mình có bị ảnh hưởng không, có bị bạn đánh không, cô có đủ thời gian cho con mình không. Giáo viên nên lắng nghe những lo lắng đó và trả lời bằng thông tin về cách lớp được tổ chức, không tiết lộ thông tin riêng của trẻ cần hỗ trợ. Nhiều nhà trường có buổi trao đổi chung đầu năm về giáo dục hoà nhập để phụ huynh hiểu lớp học vận hành thế nào.
Với gia đình trẻ cần hỗ trợ, giáo viên chia sẻ những khoảnh khắc con chơi được với bạn, tên những bạn con hay ngồi cạnh. Ba mẹ có thể mời một hai bạn đồng hành đến nhà chơi vào cuối tuần, có người lớn ở gần, để tình bạn kéo dài ra ngoài lớp học.
Giáo viên lớp, giáo viên giáo dục đặc biệt và gia đình cùng theo dõi: con có được mời chơi không, có tự mời bạn không, có bạn nào con hay tìm đến không. Ở Global Star Special, những quan sát này là một phần của kế hoạch chuẩn bị hoà nhập, được trao đổi với ba mẹ định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nói với cả lớp rằng con mình có khó khăn về phát triển không?
Không cần nêu tên gọi hay chẩn đoán. Giáo viên chỉ cần nói chung về việc mỗi người học khác nhau, và trả lời đơn giản khi các bạn hỏi. Gia đình nên được hỏi ý trước về những gì được nói về con trước lớp.
Làm bạn đồng hành có làm con mình học kém đi không?
Thường là không. Bạn đồng hành chỉ chơi cùng và làm mẫu trong một số hoạt động, không bỏ giờ học. Nhiều trẻ còn học thêm được tính kiên nhẫn, sự quan sát và tự tin khi được tin tưởng giao việc.
Nếu có bạn trêu con mình thì giáo viên xử lý thế nào?
Giáo viên nói chuyện riêng với bạn trêu, tìm hiểu lý do và dạy cách khác để thể hiện tò mò. Nếu lặp lại, giáo viên trao đổi với gia đình bạn đó và có thể tổ chức hoạt động về tôn trọng cho cả lớp.
Trẻ mầm non có hiểu được sự khác biệt không?
Có, nếu được giải thích bằng lời đơn giản và ví dụ gần gũi. Trẻ ở tuổi này thường chấp nhận khác biệt rất nhanh khi biết lý do và biết mình có thể làm gì để chơi cùng bạn.
Có nên để một bạn luôn ngồi cạnh và giúp con mình không?
Không nên dồn hết vào một bạn. Luân phiên vài bạn giúp tránh mệt cho bạn đồng hành và cho con có nhiều mối quan hệ hơn. Việc chăm sóc và hỗ trợ hành vi vẫn là việc của người lớn.