Một kế hoạch giáo dục cá nhân nên được lập bởi một nhóm nhỏ gồm ít nhất: giáo viên giáo dục đặc biệt phụ trách trẻ, ba mẹ (hoặc người chăm chính), giáo viên lớp nếu trẻ học hoà nhập, và khi cần thì có thêm chuyên gia như âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, tâm lý, cùng đại diện nhà trường. Mỗi người mang một mảnh thông tin và một phần việc mà người khác không thay được; thiếu một mảnh, kế hoạch dễ hỏng ở đúng chỗ đó.
Trong thực tế, nhiều kế hoạch do một giáo viên viết rồi đưa ba mẹ ký. Cách làm đó nhanh, nhưng thường cho ra kế hoạch chạy được trong phòng học mà không chạy được ở nhà, hoặc bỏ sót khuyến nghị của chuyên gia. Bài này mô tả vai trò của từng người, một người phụ trách chính để giữ nhịp, cách tổ chức buổi họp lập kế hoạch cho gọn, và những điều cần tránh để ba mẹ không chỉ ngồi nghe.
Giáo viên giáo dục đặc biệt: người dẫn dắt chuyên môn
Mang gì đến bàn. Quan sát và dữ liệu từ giờ học riêng; kiến thức về cách viết mục tiêu, chia nấc, chọn cách dạy; kinh nghiệm với nhiều trẻ có nhu cầu tương tự.
Làm gì trong buổi lập. Chuẩn bị bản mô tả mức độ hiện tại, đề xuất mục tiêu ưu tiên kèm lý do, giải thích cách dạy và cách theo dõi bằng ngôn ngữ dễ hiểu.
Làm gì sau buổi lập. Thực hiện phần dạy của mình, ghi dữ liệu, hướng dẫn ba mẹ và giáo viên lớp phần việc của họ, chuẩn bị cho buổi rà soát.
Điều cần tránh. Đến buổi họp với một kế hoạch đã viết xong hoàn toàn và chỉ chờ chữ ký. Bản đề xuất nên có chỗ trống thật cho ý kiến của các bên.
Cầu nối giữa các bên. Giáo viên giáo dục đặc biệt thường là người hiểu cả ngôn ngữ chuyên môn lẫn đời sống lớp học, nên hay đóng vai "phiên dịch": giải thích khuyến nghị của chuyên gia thành việc cụ thể cho giáo viên lớp, và chuyển những gì ba mẹ kể thành dữ kiện có ích cho kế hoạch.
Ba mẹ: người hiểu con nhất và người thực hiện ở nhà
Mang gì đến bàn. Lịch sử phát triển, thói quen, điểm mạnh và sở thích của con, những gì con làm ở nhà mà ở lớp chưa thấy, những khó khăn khiến gia đình mệt mỏi nhất, mong muốn cho con trong vài tháng tới.
Làm gì trong buổi lập. Góp ý về mục tiêu nào quan trọng với đời sống gia đình, mục tiêu nào chưa thực tế, điều kiện ở nhà ra sao, gia đình có thể dành bao nhiêu thời gian và công sức.
Làm gì sau buổi lập. Lồng các mục tiêu vào sinh hoạt hằng ngày, ghi nhanh những gì thấy ở nhà, báo cho giáo viên khi có thay đổi lớn trong gia đình hay sức khoẻ của con.
Quyền của ba mẹ. Được nhận thông tin đầy đủ, được hỏi lại, được đề nghị sửa, được giữ bản kế hoạch và được biết lịch rà soát. Ba mẹ không cần là chuyên gia mới có tiếng nói; hiểu con là đủ để góp ý có giá trị.
Giáo viên lớp hoà nhập: người nắm môi trường nhóm
Mang gì đến bàn. Hình ảnh con giữa hai ba chục bạn: con tham gia hoạt động nào được, hoạt động nào khó, con chơi với ai, những thời điểm trong ngày con gặp khó nhất.
Làm gì trong buổi lập. Cho biết mục tiêu nào có thể được tập tự nhiên trong lớp, hoạt động nào của lớp có thể điều chỉnh để con tham gia, những giới hạn thực tế khi một cô phải trông cả lớp.
Làm gì sau buổi lập. Tạo cơ hội để con tập mục tiêu trong hoạt động lớp, dùng cùng mức hỗ trợ và cách khen đã thống nhất, ghi nhanh khi thấy con dùng kỹ năng mới.
Vì sao không thể vắng. Phần lớn thời gian ở trường của trẻ hoà nhập là ở lớp chung. Một kế hoạch mà giáo viên lớp không biết hoặc không đồng tình sẽ chỉ chạy được trong vài giờ 1:1 mỗi tuần.
Chuyên gia và đại diện nhà trường
Khi trẻ có chuyên gia âm ngữ trị liệu, hoạt động trị liệu, tâm lý hay bác sĩ theo dõi, ý kiến của họ nên có mặt trong buổi lập kế hoạch, trực tiếp, qua cuộc gọi, hoặc qua báo cáo và khuyến nghị bằng văn bản mà ba mẹ đồng ý chia sẻ. Vai trò của chuyên gia là chỉ ra những gì cần lưu ý từ góc chuyên môn của họ, để mục tiêu giáo dục không đi ngược hoặc trùng lặp không cần thiết với những gì trẻ đang tập ở nơi khác.
Nhà trường, thường qua một người trong ban giám hiệu hoặc tổ chuyên môn, bảo đảm những gì kế hoạch hứa có thể thực hiện được: có giờ học riêng, có người hỗ trợ ở lớp nếu cần, có đồ dùng, có thời gian cho giáo viên ghi dữ liệu và trao đổi với gia đình. Một kế hoạch hay mà không có nguồn lực thì chỉ nằm trên giấy.
Với trẻ mầm non, bản thân trẻ chưa thể ngồi họp, nhưng tiếng nói của trẻ vẫn có mặt qua những gì người lớn quan sát được về điều trẻ thích, điều trẻ tránh, điều làm trẻ vui. Khi trẻ lớn hơn, có những cách đơn giản như cho trẻ chọn tranh để nói điều mình muốn làm được.
Một người phụ trách chính để giữ nhịp
Khi nhiều người cùng tham gia, rủi ro là ai cũng nghĩ người khác đang lo. Vì vậy mỗi kế hoạch nên có một người phụ trách chính, thường là giáo viên giáo dục đặc biệt. Người này giữ bản kế hoạch mới nhất, gom dữ liệu từ các nơi, nhắc lịch rà soát, và là đầu mối ba mẹ liên hệ khi có thắc mắc.
Người phụ trách chính không làm thay mọi người. Họ bảo đảm thông tin chảy đúng chỗ: chuyên gia gửi khuyến nghị mới thì giáo viên lớp biết; ba mẹ báo con vừa ốm một tuần thì dữ liệu tuần đó được hiểu đúng; giáo viên lớp thấy con dùng kỹ năng mới thì người dạy 1:1 biết để chuyển nấc.
Khi người phụ trách chính thay đổi, ví dụ giáo viên chuyển công tác, nên có một buổi bàn giao có ba mẹ tham dự, kèm hồ sơ và kế hoạch hiện hành. Trẻ cần hỗ trợ thường nhạy với thay đổi người; một cuộc bàn giao cẩn thận giúp khoảng chuyển tiếp êm hơn cho cả trẻ lẫn gia đình.
Tổ chức buổi họp lập kế hoạch cho gọn
Một buổi họp lập kế hoạch tốt thường không cần quá dài nếu được chuẩn bị kỹ. Gợi ý trình tự:
- Trước buổi họp vài ngày, người phụ trách gửi cho các bên bản mô tả mức độ hiện tại và danh sách mục tiêu đề xuất, để mọi người đọc trước.
- Mở đầu buổi họp bằng điểm mạnh và những tiến bộ gần đây của trẻ.
- Ba mẹ chia sẻ trước: mong muốn, lo lắng, những gì thấy ở nhà. Việc để ba mẹ nói trước giúp họ không bị cuốn theo đề xuất có sẵn.
- Đi qua từng mục tiêu đề xuất: lý do, cách đo, cách dạy, ai làm ở đâu. Sửa ngay tại chỗ khi có ý kiến.
- Chốt danh sách ngắn mục tiêu, phân công, cách liên lạc giữa các bên, và ngày rà soát.
- Sau buổi họp, người phụ trách gửi bản kế hoạch hoàn chỉnh cho tất cả, kèm một trang tóm tắt dễ đọc cho gia đình.
Nếu không thể họp đủ mọi người cùng lúc, có thể họp nhóm chính (giáo viên giáo dục đặc biệt, ba mẹ, giáo viên lớp) và lấy ý kiến chuyên gia bằng văn bản trước đó.
Một bảng phân công đơn giản
Sau buổi họp, một bảng phân công ngắn giúp mỗi người biết rõ phần việc của mình. Ví dụ giả định cho một mục tiêu giao tiếp chức năng:
| Ai | Làm gì | Khi nào, ở đâu | Ghi lại thế nào |
|---|---|---|---|
| Giáo viên giáo dục đặc biệt | Dạy con xin bằng cử chỉ hoặc từ, chuyển nấc khi đạt tiêu chí | Các giờ học 1:1 trong tuần | Ghi số lần, mức hỗ trợ mỗi buổi |
| Giáo viên lớp | Tạo cơ hội xin ở giờ ăn nhẹ và góc chơi, chờ con một nhịp trước khi đưa đồ | Mỗi ngày ở lớp | Đánh dấu nhanh khi con xin không cần nhắc |
| Ba mẹ | Tạo cơ hội xin ở bữa tối và giờ tắm, dùng cùng cách chờ | Mỗi tối ở nhà | Ghi vài dòng vào sổ liên lạc |
| Người phụ trách chính | Gom ghi chép, báo tiến độ cho gia đình, nhắc lịch rà soát | Cuối mỗi tuần | Một đoạn tóm tắt ngắn |
Bảng không cần đẹp; cần đủ rõ để dán ở nơi mỗi người nhìn thấy. Khi có người mới tham gia như giáo viên lớp mới hay người giúp việc mới, bảng này là cách nhanh nhất để họ biết mình cần làm gì.
Khi các bên không đồng ý trong buổi họp
Bất đồng trong buổi lập kế hoạch là chuyện bình thường và thường có ích: nó cho thấy mỗi người đang nhìn con từ một góc. Ba mẹ có thể muốn ưu tiên nói, giáo viên lớp muốn ưu tiên ngồi vào hoạt động nhóm, chuyên gia lại nhắc đến ăn nuốt. Cách xử lý hiệu quả là quay lại những câu hỏi chung: mục tiêu nào giúp con an toàn, giúp con bày tỏ nhu cầu, mở đường cho nhiều kỹ năng khác, có ý nghĩa với gia đình.
Khi vẫn chưa thống nhất, nhóm có thể chọn cách thử có thời hạn: chọn một hướng trong vài tuần, ghi dữ liệu, rồi nhìn lại sớm hơn lịch thường lệ. Dữ liệu thường giải quyết bất đồng tốt hơn tranh luận. Trong mọi trường hợp, ba mẹ là người quyết định cuối cùng về những gì liên quan đến con, sau khi đã được nghe đủ ý kiến chuyên môn.
Những điều làm ba mẹ chỉ ngồi nghe, và cách tránh
Có những buổi họp mà ba mẹ đến, nghe một tràng thuật ngữ, ký vào bản kế hoạch rồi về, không chắc mình vừa đồng ý điều gì. Nguyên nhân thường gặp: bản kế hoạch đã viết xong trước, người nói dùng nhiều từ chuyên môn, không có thời gian cho câu hỏi, hoặc ba mẹ cảm thấy mình "không đủ hiểu biết" để góp ý.
Cách tránh nằm ở cả hai phía. Nhà trường gửi tài liệu trước, nói bằng lời thường, dừng lại sau mỗi mục tiêu để hỏi ý ba mẹ, và nói rõ rằng kế hoạch có thể sửa. Ba mẹ có thể chuẩn bị sẵn ba câu hỏi, mang theo ghi chép ở nhà, và đề nghị giải thích lại khi chưa hiểu. Ba mẹ cũng có thể mời thêm một người thân cùng đi để ghi chép giúp, vì những buổi họp về con thường nhiều cảm xúc.
Ở Global Star Special, nhà trường không làm thay gia đình: ba mẹ được mời cùng chọn mục tiêu, được cập nhật định kỳ và được hướng dẫn cụ thể phần việc ở nhà, vì tiến bộ bền vững của trẻ cần sự nhất quán giữa nhà trường và gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Ba mẹ bận đi làm không dự họp được thì làm sao?
Có thể họp ngoài giờ hành chính, họp trực tuyến, hoặc chia thành hai buổi ngắn. Nếu thật sự không thể, giáo viên gửi tài liệu trước, gọi điện trao đổi từng mục tiêu, và gửi lại bản chốt để ba mẹ góp ý.
Ông bà chăm cháu hằng ngày có nên tham gia lập kế hoạch không?
Nên mời, vì ông bà là người thực hiện nhiều phần việc ở nhà. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về ba mẹ, nhưng ông bà hiểu kế hoạch sẽ giúp cả nhà làm cùng một cách.
Chuyên gia bên ngoài không đến họp được thì có sao không?
Không sao, miễn là khuyến nghị của họ được đưa vào bằng báo cáo hoặc trao đổi trước. Ba mẹ có thể nhờ chuyên gia ghi vài dòng về những điều nên lưu ý cho kế hoạch giáo dục.
Ba mẹ có được từ chối một mục tiêu nhà trường đề xuất không?
Có. Ba mẹ nên nói lý do để hai bên cùng hiểu. Nhiều khi mục tiêu có thể được chỉnh điều kiện hoặc thời điểm cho phù hợp với gia đình thay vì bỏ hẳn.
Một buổi họp lập kế hoạch nên kéo dài bao lâu?
Nếu tài liệu được gửi trước và mọi người đã đọc, khoảng một giờ thường đủ cho một kế hoạch mầm non. Họp quá dài dễ mệt, nhất là với ba mẹ; có thể tách thành hai buổi khi cần.