Nói về trẻ không dán nhãn nghĩa là mô tả trẻ bằng con người và việc làm cụ thể thay vì bằng một tên gọi tình trạng: nói "bé An đang học cách xin đồ bằng lời" thay vì "đứa tự kỷ", "trẻ có khó khăn về chú ý" thay vì "thằng tăng động". Cách nói này không nhằm giấu sự thật, mà nhằm nhắc người nghe rằng trẻ trước hết là một đứa trẻ, với tên, tính cách, sở thích riêng, và khó khăn chỉ là một phần của trẻ.
Lời nói của người lớn định hình cách trẻ nhìn chính mình và cách các bạn, hàng xóm, họ hàng đối xử với trẻ. Một nhãn được nói đi nói lại có thể khiến người lớn hạ thấp kỳ vọng, khiến các bạn tránh xa, và khiến chính trẻ tin mình "không làm được". Bài này đưa ra nguyên tắc nói chuyện tôn trọng, những cách đổi lời cụ thể, cách dạy cả lớp và cả nhà tôn trọng khác biệt, và lưu ý về việc tôn trọng cả cách cộng đồng người khuyết tật tự gọi mình.
Vì sao lời nói lại quan trọng đến vậy
Trẻ nhỏ nghe nhiều hơn người lớn nghĩ, kể cả trẻ chưa nói được. Khi người lớn nói trước mặt trẻ "con này không hiểu gì đâu", "nó bị vậy mà", trẻ có thể không hiểu từng chữ nhưng hiểu giọng, hiểu ánh mắt, và hiểu rằng mình đang bị nói đến như một vấn đề. Các bạn cùng lớp thì hiểu rõ hơn, và bắt chước nhanh hơn.
Có một hiện tượng được giới giáo dục bàn nhiều: kỳ vọng của người lớn thường tự trở thành sự thật. Khi giáo viên tin một trẻ học được, giáo viên kiên nhẫn chờ hơn, giao nhiệm vụ vừa sức hơn, khen đúng lúc hơn, và trẻ quả thật học được nhiều hơn. Khi giáo viên tin trẻ "không học được gì", những điều ngược lại xảy ra mà chính người lớn không nhận ra.
Nhãn còn ảnh hưởng tới kỳ vọng. Khi một trẻ được gọi bằng tên tình trạng, người lớn dễ quy mọi hành vi của trẻ về tình trạng đó: trẻ khóc vì "bị tự kỷ", không phải vì đói, mệt hay bị bạn giật đồ. Cách nhìn ấy khiến người lớn bỏ qua nguyên nhân thật, và bỏ lỡ cơ hội giúp trẻ.
Cuối cùng, nhãn dễ đi kèm kỳ thị. Ở nhiều nơi, những từ chỉ khác biệt phát triển vẫn bị dùng như lời chê bai, chửi mắng. Khi người lớn dùng chúng một cách vô tư, trẻ nghe được rằng khác biệt là điều xấu hổ.
Đổi lời: từ dán nhãn sang mô tả
Bảng dưới đây gợi ý một số cách đổi lời thường gặp trong lớp học và gia đình. Mục đích không phải là học thuộc câu đúng, mà là thói quen mô tả trẻ bằng việc cụ thể.
| Nên tránh | Thử nói | Vì sao |
|---|---|---|
| "Đứa tự kỷ lớp mình" | "Bé Minh" hoặc "bạn có khó khăn về giao tiếp" khi thật sự cần nói về nhu cầu | Gọi trẻ bằng tên, nhu cầu là chi tiết |
| "Thằng tăng động" | "Bé đang học ngồi yên lâu hơn" | Mô tả kỹ năng đang học, không gắn tính cách |
| "Nó bị chậm" | "Bé học nói theo nhịp riêng, đang tiến bộ" | Nhấn vào sự phát triển, không vào thiếu hụt |
| "Trẻ bình thường" so với "trẻ không bình thường" | "Các bạn khác" hoặc "trẻ phát triển điển hình" trong văn bản chuyên môn | Tránh ngầm coi trẻ là bất thường |
| "Bé hư, bé lì" | "Bé đang khó chịu vì…", "bé chưa biết cách xin nghỉ" | Hành vi là tín hiệu, không phải bản chất |
| "Bị khuyết tật nặng nên không học được" | "Bé cần hỗ trợ nhiều, đang học những kỹ năng này" | Mọi trẻ đều học được ở mức của mình |
Đổi lời không có nghĩa là né tránh sự thật. Khi cần trao đổi chuyên môn hoặc làm thủ tục, gọi đúng tên tình trạng là cần thiết. Điểm khác là dùng nó đúng chỗ, đúng người, với thái độ tôn trọng, chứ không dùng làm tên gọi của trẻ.
Ngôn ngữ đặt người lên trước và những tranh luận quanh nó
Trong giáo dục đặc biệt, nhiều tài liệu khuyến khích "ngôn ngữ đặt người lên trước": nói "trẻ có khuyết tật" thay vì "trẻ khuyết tật", "trẻ có khó khăn về học" thay vì "trẻ kém". Ý tưởng là nhấn mạnh con người trước, tình trạng sau. Đây là cách nói được dùng rộng rãi trong văn bản giáo dục và y tế.
Tuy nhiên, trên thế giới cũng có những cộng đồng người khuyết tật, nhất là một số người tự kỷ trưởng thành và cộng đồng người Điếc ở nhiều nước, lại thích cách nói "đặt bản sắc lên trước", coi khác biệt là một phần bản sắc của mình, không phải thứ cần tách ra. Không có một cách nói đúng cho mọi người.
Với trẻ mầm non, nguyên tắc an toàn là gọi trẻ bằng tên, mô tả nhu cầu bằng việc cụ thể, và hỏi gia đình họ muốn con được nói đến thế nào. Khi trẻ lớn lên và có ý kiến riêng, cách trẻ muốn được gọi là điều cần tôn trọng nhất.
Dạy cả lớp tôn trọng khác biệt
Bắt đầu từ sự đa dạng chung. Trẻ mầm non dễ hiểu rằng mỗi bạn khác nhau: bạn cao, bạn thấp, bạn thích vẽ, bạn thích chạy, bạn đeo kính. Khác biệt trong cách nói, cách chơi là một phần của sự đa dạng ấy.
Trả lời câu hỏi của trẻ một cách bình thản. Khi bạn hỏi "Sao bạn ấy không nói?", giáo viên đáp ngắn: "Bạn đang học nói. Bạn hiểu mình đấy, mình cứ rủ bạn chơi." Thái độ bình thản của người lớn dạy trẻ rằng đó không phải chuyện lạ hay đáng sợ.
Dạy cách chơi cùng, không chỉ dạy thương. Thương hại không giúp hoà nhập. Dạy các bạn những việc cụ thể: gọi tên bạn trước khi nói, chờ bạn trả lời, đưa hai thứ cho bạn chọn.
Dùng truyện tranh có nhân vật đa dạng. Những câu chuyện có nhân vật dùng xe lăn, đeo máy trợ thính, nói bằng tay giúp trẻ quen với hình ảnh khác biệt như một phần đời sống.
Không để trêu chọc trôi qua. Khi có bạn bắt chước, chế giễu, giáo viên can thiệp ngay, nhẹ nhàng nhưng rõ ràng, và nói chuyện riêng với bạn đó về cảm giác của người bị trêu.
Lời khen cũng có thể thành nhãn
Dán nhãn không chỉ đến từ lời chê. Những câu khen chung chung, lặp đi lặp lại như "bé ngoan", "bé thông minh", "thiên tài máy móc", "bé giỏi nhớ đường" cũng có thể thành nhãn, nhất là khi người lớn chỉ nhìn thấy trẻ qua một điểm nổi bật. Có trẻ cần hỗ trợ có trí nhớ hình ảnh rất tốt hoặc mê một chủ đề; người lớn dễ biến điều đó thành toàn bộ câu chuyện về trẻ, rồi bỏ qua những nhu cầu khác.
Nhãn "ngoan" còn có mặt trái khác: trẻ được khen ngoan vì im lặng, ngồi yên, không làm phiền, trong khi điều trẻ cần học lại là lên tiếng, xin giúp, nói "không". Một trẻ quá "ngoan" trong lớp có thể là trẻ đang không được hỗ trợ đủ để tham gia.
Cách khen tôn trọng là khen việc cụ thể và nỗ lực: "Con tự cất giày rồi", "Con đã chờ bạn đến lượt", "Con thử lại lần nữa dù khó". Lời khen như vậy cho trẻ biết chính xác điều mình đã làm tốt, và không gói trẻ vào một khuôn nào.
Trong gia đình và họ hàng
Gia đình là nơi đầu tiên trẻ nghe người khác nói về mình. Ba mẹ có thể đặt quy ước nhẹ nhàng với cả nhà: không gọi con bằng tên tình trạng, không so sánh con với anh chị em hay con nhà khác trước mặt con, không bàn về khó khăn của con khi con ở cạnh như thể con không hiểu.
Với họ hàng, những câu như "thằng bé bị làm sao thế" thường xuất phát từ tò mò hoặc lo lắng, không phải ác ý. Ba mẹ có thể trả lời ngắn, chuyển sang điểm mạnh của con: "Cháu đang học nói, mà cháu xếp hình giỏi lắm, bác xem này." Cách đáp ấy vừa trả lời, vừa cho người hỏi một cách nhìn mới về con.
Ông bà đôi khi quen dùng những từ của thời trước. Thay vì sửa trước đông người, ba mẹ nói riêng với ông bà và đưa sẵn một câu thay thế để ông bà dùng.
Anh chị em của trẻ cũng nên được nghe và học cách nói. Khi các con biết giải thích về em bằng lời tôn trọng, các con mang cách nói ấy vào trường, vào nhóm bạn, và trở thành những người lan toả sự tôn trọng tự nhiên nhất.
Tôn trọng trong hồ sơ và tài liệu
Không chỉ lời nói, chữ viết trong hồ sơ, báo cáo, tin nhắn cũng cần tôn trọng. Báo cáo viết "trẻ không làm được gì" khác hẳn báo cáo viết "trẻ đang cần hỗ trợ nhiều ở các kỹ năng sau, và đã làm được những điều sau". Cả hai có thể mô tả cùng một đứa trẻ, nhưng cách viết thứ hai giúp người đọc thấy hướng đi.
Giáo viên nên viết báo cáo như thể trẻ sẽ đọc nó khi lớn lên. Mô tả hành vi bằng việc nhìn thấy được, tránh tính từ phán xét, luôn có phần điểm mạnh và tiến bộ. Ba mẹ khi đọc báo cáo có quyền góp ý nếu thấy cách viết chưa tôn trọng.
Global Star Special lấy tinh thần "không dán nhãn, không thúc ép, không phán xét" làm nguyên tắc trong cách nói và cách viết về trẻ, vì mỗi bé có một nhịp phát triển riêng. Ba mẹ muốn tìm hiểu thêm có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Một danh sách tự kiểm cho người lớn
Ba mẹ, giáo viên, người hỗ trợ có thể tự hỏi mình những câu sau, mỗi tuần một lần:
- Tuần này mình có gọi trẻ bằng tên tình trạng thay vì tên của trẻ không?
- Mình có nói về khó khăn của trẻ khi trẻ đang ở cạnh không?
- Mình có so sánh trẻ với bạn khác trước mặt trẻ không?
- Khi trẻ có hành vi khó, mình có hỏi "vì sao" trước khi kết luận "vì bệnh" không?
- Mình đã nói với trẻ hoặc về trẻ ít nhất một điểm mạnh cụ thể chưa?
- Mình có để trẻ tự trả lời khi được hỏi, thay vì trả lời thay không?
- Mình có can thiệp khi nghe người khác nói về trẻ thiếu tôn trọng không?
Không ai làm đúng hết mọi lúc. Danh sách này giúp nhận ra thói quen và điều chỉnh dần. Khi người lớn quanh trẻ cùng thay đổi cách nói, môi trường quanh trẻ thay đổi theo, và đó là nền móng của giáo dục hoà nhập thật sự.
Câu hỏi thường gặp
Gọi đúng tên tình trạng của con có phải là dán nhãn không?
Không hẳn. Gọi đúng tên khi cần trao đổi chuyên môn, làm thủ tục hay giải thích cho người cần biết là cần thiết. Dán nhãn là khi tên tình trạng thay cho tên của trẻ, được dùng để giải thích mọi hành vi, hoặc đi kèm thái độ coi thường.
Con nghe các bạn gọi mình bằng biệt danh xấu thì ba mẹ làm gì?
Lắng nghe con kể, ghi nhận cảm xúc của con, rồi báo giáo viên để can thiệp trong lớp. Giáo viên nên nói chuyện với các bạn về cách gọi nhau tôn trọng, không nêu tình trạng của con. Ở nhà, ba mẹ giúp con tập một câu đáp ngắn và biết tìm người lớn.
Có nên nói với con về tình trạng của con không?
Khi con đủ lớn để thắc mắc, giải thích bằng lời phù hợp tuổi, nhấn vào những gì con làm được và những gì con đang học, thường tốt hơn để con nghe từ người ngoài. Nhiều gia đình bắt đầu bằng sách tranh về sự đa dạng.
Giáo viên vô tình dùng từ dán nhãn trước mặt con thì góp ý thế nào?
Góp ý riêng, nhẹ nhàng, kèm đề xuất cụ thể: "Gia đình mong cô gọi con bằng tên và nói con đang học kỹ năng gì." Phần lớn giáo viên sẽ điều chỉnh khi được nhắc. Nếu tình trạng lặp lại, trao đổi với ban giám hiệu.
Tôn trọng khác biệt có nghĩa là không cần sửa hành vi khó không?
Không. Tôn trọng trẻ đi cùng với dạy trẻ những kỹ năng giúp trẻ sống tốt hơn, kể cả thay thế hành vi gây hại. Điểm khác là dạy bằng sự hiểu nguyên nhân và kiên nhẫn, không bằng chê bai, phạt hay gán cho trẻ là hư.