Khi lớp mầm non thường đón một trẻ cần hỗ trợ, giáo viên nên chuẩn bị ở ba thời điểm: trước năm học (gặp gia đình, đọc hồ sơ, sắp xếp lớp, lên kế hoạch làm quen), những tuần đầu (quan sát, giữ nhịp ổn định, điều chỉnh hoạt động) và suốt năm học (cùng lập, thực hiện, rà soát kế hoạch giáo dục cá nhân với gia đình và người hỗ trợ chuyên môn). Phần lớn điều chỉnh không tốn kém; cái cần nhất là thời gian chuẩn bị, sự hiểu trẻ và một kênh phối hợp rõ ràng.
Bài này viết cho giáo viên mầm non và cả ba mẹ muốn hiểu lớp của con sẽ chuẩn bị gì. Nội dung đi từ buổi gặp gia đình đầu tiên đến cách sắp xếp lớp, điều chỉnh từng loại hoạt động, chuẩn bị các bạn cùng lớp, và tự chăm sóc của chính giáo viên trong một năm học có nhiều thử thách mới.
Trước năm học: năm việc nên làm
Thời gian trước ngày đầu tiên là lúc quý nhất để chuẩn bị. Giáo viên có thể đi theo các bước sau, phối hợp với ban giám hiệu.
- Gặp gia đình, tốt nhất cùng giáo viên giáo dục đặc biệt của trẻ nếu có. Hỏi về điểm mạnh, sở thích, cách trẻ giao tiếp, điều làm trẻ khó chịu, điều giúp trẻ bình tĩnh.
- Đọc các báo cáo quan sát, kế hoạch giáo dục cá nhân hiện có, với sự đồng ý của gia đình. Ghi lại ba điều quan trọng nhất cần nhớ trong tuần đầu.
- Mời trẻ và ba mẹ đến thăm lớp khi vắng, một hai lần, để trẻ quen phòng, quen cô, quen chỗ cất đồ.
- Chuẩn bị lịch trình bằng hình, góc yên tĩnh, chỗ ngồi phù hợp. Chụp ảnh lớp, cô và các khu vực để gia đình cho trẻ xem ở nhà.
- Thống nhất kênh liên lạc với gia đình: sổ liên lạc, tin nhắn, lịch trao đổi định kỳ.
Năm việc này thường chỉ tốn vài buổi, nhưng có thể làm khác hẳn những tuần đầu. Trẻ cần hỗ trợ thường khó với thay đổi; được làm quen trước giúp giảm đáng kể những ngày khóc, bỏ chạy, hay từ chối vào lớp.
Sắp xếp lớp học thân thiện hơn
Những điều chỉnh dưới đây có lợi cho trẻ cần hỗ trợ và thường cho cả lớp. Giáo viên chọn những gì phù hợp với trẻ cụ thể.
| Khía cạnh | Điều chỉnh gợi ý |
|---|---|
| Lịch trình | Treo lịch trình bằng hình ở tầm mắt trẻ; có thêm bản nhỏ cho trẻ cần hỗ trợ |
| Chỗ ngồi | Gần cô, xa cửa ra vào và nguồn ồn; có điểm đánh dấu chỗ ngồi giờ vòng tròn |
| Góc yên tĩnh | Một góc nhỏ có đệm, ánh sáng dịu, vài đồ vật giúp bình tĩnh; dùng để nghỉ, không phải để phạt |
| Âm thanh, ánh sáng | Giảm tiếng ồn nền, tránh bật nhạc liên tục, tránh ánh sáng chói |
| Đồ dùng | Hộp đồ chơi có hình dán bên ngoài; đồ dùng có tay cầm to cho trẻ khó vận động tinh |
| Lối đi | Lối đi thông thoáng, ranh giới khu vực rõ, giúp trẻ biết mỗi nơi để làm gì |
Không cần làm tất cả cùng lúc. Bắt đầu với lịch trình bằng hình và góc yên tĩnh thường mang lại hiệu quả nhanh nhất.
Điều chỉnh từng loại hoạt động
Giờ vòng tròn. Rút ngắn phần ngồi nghe cho trẻ, cho trẻ cầm đồ vật liên quan đến bài, giao vai trò cụ thể như phát tranh. Cho phép trẻ rời vòng tròn sớm sang hoạt động yên tĩnh khi đã tham gia một phần.
Hoạt động góc. Chọn góc trẻ thích để bắt đầu, xếp trẻ cùng nhóm với một hai bạn kiên nhẫn. Đặt mục tiêu riêng trong hoạt động chung, như đưa đồ khi bạn xin.
Hoạt động có hướng dẫn nhiều bước. Chia hướng dẫn thành từng bước, kèm hình hoặc làm mẫu. Giao từng bước một thay vì nói cả chuỗi.
Giờ ra sân. Có người lớn để ý vị trí của trẻ, báo trước khi sắp vào lớp. Gợi ý một hoạt động cụ thể nếu trẻ lang thang không biết chơi gì.
Giờ ăn, giờ ngủ. Tôn trọng nhạy cảm của trẻ với thức ăn, âm thanh, ánh sáng; trao đổi với gia đình về thói quen ở nhà để giữ nhịp tương tự.
Chuyển hoạt động. Báo trước bằng lời và hình, đếm ngược, dùng một bài hát chuyển tiếp quen thuộc. Đây là thời điểm trẻ cần hỗ trợ dễ gặp khó nhất trong ngày.
Những tuần đầu: quan sát và giữ nhịp
Tuần đầu không phải lúc dạy kỹ năng mới, mà là lúc giúp trẻ cảm thấy an toàn và quan sát trẻ trong lớp. Giáo viên nên giữ lịch trình ổn định, ít thay đổi, và ghi lại ngắn gọn: trẻ thích hoạt động nào, khó ở thời điểm nào, phản ứng ra sao khi có tiếng ồn, khi chuyển hoạt động, khi bạn đến gần.
Một mẹo được nhiều giáo viên dùng là chọn một hoạt động "neo" mà trẻ thích và làm được, đặt vào đầu mỗi buổi sáng trong những tuần đầu, như tưới cây cùng cô hay xếp đồ chơi vào kệ. Hoạt động quen giúp trẻ có điểm bám mỗi ngày, bớt lo khi bước vào lớp.
Có thể cần thời gian học rút ngắn trong vài ngày đầu, tăng dần theo sự thích nghi của trẻ, nếu gia đình và nhà trường thống nhất. Một số trẻ cần người thân ở lại lớp một thời gian ngắn rồi rút dần. Điều quan trọng là có kế hoạch rút dần rõ ràng, không kéo dài mãi.
Sau hai đến bốn tuần, giáo viên có đủ quan sát để cùng gia đình và giáo viên giáo dục đặc biệt bàn mục tiêu trong lớp. Những ghi chép ban đầu giúp buổi bàn bạc dựa trên dữ liệu, không chỉ trên cảm nhận.
Khi trẻ có hành vi khó trong lớp đông
Hành vi khó như la hét, ném đồ, đánh bạn, bỏ chạy khỏi lớp là điều giáo viên lớp thường lo nhất. Nguyên tắc đầu tiên là an toàn: bảo đảm trẻ và các bạn không bị đau, dời đồ nguy hiểm, nếu cần đưa các bạn khác sang hoạt động khác trong lúc một người lớn ở cạnh trẻ. Giữ giọng nói thấp, ít lời, không quát, không doạ.
Sau khi trẻ đã dịu, giáo viên ghi lại ngắn theo ba phần: chuyện gì xảy ra ngay trước, trẻ đã làm gì, người lớn phản ứng ra sao và kết quả thế nào. Vài lần ghi như vậy thường cho thấy quy luật: trẻ hay bùng lên vào giờ chuyển hoạt động, khi lớp ồn, khi được yêu cầu làm việc khó. Hiểu quy luật thì phòng được phần lớn những lần sau, bằng cách báo trước, chia nhỏ nhiệm vụ, cho trẻ cách xin nghỉ.
Không dùng phạt thể chất, không nhốt trẻ một mình, không bêu trẻ trước lớp. Những cách đó trái với quyền trẻ em và không dạy trẻ điều gì để thay thế hành vi. Khi hành vi khó lặp lại nhiều, giáo viên nên đề nghị họp với gia đình và giáo viên giáo dục đặc biệt để lập kế hoạch hỗ trợ hành vi chung.
Chuẩn bị các bạn cùng lớp
Trẻ mầm non tò mò và thẳng thắn. Các bạn sẽ hỏi: "Sao bạn không nói?", "Sao bạn được ngồi chỗ đó?". Giáo viên nên trả lời đơn giản, trung tính, không nêu tên tình trạng: "Bạn đang học nói, bạn hiểu mình nói đấy", "Mỗi bạn ngồi chỗ giúp mình học tốt nhất". Không biến trẻ cần hỗ trợ thành đề tài bàn luận trước lớp.
Giáo viên có thể dạy cả lớp những cách chơi cùng bạn: gọi tên bạn trước khi nói, đưa đồ chơi cho bạn chọn, chờ bạn trả lời. Những bạn tự nhiên quan tâm có thể được mời làm bạn chơi trong một số hoạt động, nhưng không giao trách nhiệm trông bạn.
Những hoạt động chung có tính hợp tác, như cùng tô một bức tranh lớn, cùng chăm một chậu cây, cùng chuyền bóng theo vòng, tạo dịp tự nhiên để các bạn gặp nhau mà không cần lời giải thích. Trẻ mầm non học chấp nhận khác biệt chủ yếu qua những trải nghiệm vui vẻ chung như vậy.
Với phụ huynh của các bạn trong lớp, nhà trường giới thiệu tinh thần hoà nhập chung mà không tiết lộ thông tin riêng của trẻ nào. Nếu có phụ huynh băn khoăn, ban giám hiệu nên gặp riêng để giải thích, thay vì để giáo viên lớp tự xử lý.
Suốt năm học: kế hoạch, ghi chép và phối hợp
Kế hoạch giáo dục cá nhân là công cụ trung tâm. Giáo viên lớp tham gia lập kế hoạch, đặc biệt ở những mục tiêu thực hiện trong hoạt động của lớp như tham gia giờ vòng tròn, chờ lượt, làm theo hướng dẫn nhóm. Mỗi mục tiêu cần ghi rõ ai thực hiện, trong hoạt động nào, đo bằng cách nào.
Ghi chép không cần nhiều. Một bảng đơn giản cho hai ba mục tiêu, đánh dấu mỗi ngày, cộng thêm vài dòng nhận xét mỗi tuần là đủ để mang đến buổi rà soát. Giáo viên lớp nên trao đổi định kỳ với giáo viên giáo dục đặc biệt của trẻ, dù chỉ ngắn, để hai nơi cùng biết trẻ đang luyện gì.
Với gia đình, kênh liên lạc đều đặn giúp tránh hiểu lầm. Báo cả điều tốt lẫn điều khó, kèm việc cụ thể đã làm. Khi có sự việc lớn, như trẻ bị thương hay có hành vi khó kéo dài, gặp trực tiếp thay vì chỉ nhắn tin.
Giáo viên cũng cần được hỗ trợ
Đón trẻ cần hỗ trợ trong một lớp đông là thử thách thật. Giáo viên không nên gánh một mình. Ban giám hiệu cần cân nhắc sĩ số, bố trí thêm người khi cần, tạo thời gian cho giáo viên trao đổi với gia đình và chuyên gia, và tạo điều kiện cho giáo viên được bồi dưỡng về giáo dục hoà nhập.
Giáo viên cũng nên chăm sóc chính mình: ghi nhận những ngày tốt, không tự trách khi một ngày khó, và nhớ rằng tiến bộ của trẻ được tính bằng tháng.
Giáo viên có thể tìm hỗ trợ từ trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hoà nhập trên địa bàn nếu có, từ giáo viên giáo dục đặc biệt của trẻ, từ đồng nghiệp đã có kinh nghiệm. Chia sẻ khó khăn sớm giúp tìm cách xử lý trước khi mọi việc trở nên căng thẳng.
Global Star Special là chương trình giáo dục đặc biệt 1:1 trong hệ thống Global Star School; giáo viên 1:1 có thể phối hợp với giáo viên lớp mầm non của trẻ để mục tiêu hai nơi đi cùng hướng. Ba mẹ và nhà trường muốn tìm hiểu cách phối hợp có thể đăng ký tư vấn.
Câu hỏi thường gặp
Một lớp mầm non nên đón bao nhiêu trẻ cần hỗ trợ?
Văn bản về giáo dục hoà nhập có hướng dẫn về số trẻ khuyết tật trong lớp và sĩ số; ba mẹ và nhà trường nên tra quy định hiện hành. Trên thực tế, điều quan trọng hơn con số là lớp có đủ người lớn, đủ hỗ trợ chuyên môn để mỗi trẻ được quan tâm thật sự.
Giáo viên chưa được đào tạo giáo dục hoà nhập thì nên bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc hiểu đứa trẻ cụ thể: gặp gia đình, đọc hồ sơ, quan sát. Sau đó áp dụng những điều chỉnh cơ bản như lịch trình bằng hình, báo trước khi chuyển hoạt động, hướng dẫn ngắn. Song song, xin tham gia bồi dưỡng và tìm hỗ trợ từ giáo viên giáo dục đặc biệt.
Có nên cho trẻ cần hỗ trợ về sớm hơn các bạn không?
Trong giai đoạn làm quen, rút ngắn thời gian học có thể giúp trẻ thích nghi. Nhưng đây nên là kế hoạch tạm thời có lộ trình tăng dần, được gia đình và nhà trường thống nhất. Cho trẻ về sớm lâu dài khiến trẻ mất cơ hội học và hoà nhập.
Phụ huynh khác phản đối việc nhận trẻ cần hỗ trợ thì sao?
Ban giám hiệu nên gặp riêng, lắng nghe lo lắng, giải thích tinh thần hoà nhập và các biện pháp bảo đảm an toàn, chất lượng cho cả lớp, mà không tiết lộ thông tin riêng của trẻ nào. Giáo viên lớp không nên một mình xử lý những cuộc trao đổi này.
Giáo viên lớp có phải viết kế hoạch giáo dục cá nhân một mình không?
Không nên. Kế hoạch được xây dựng với sự tham gia của gia đình, giáo viên lớp và, khi có, giáo viên giáo dục đặc biệt hay chuyên gia. Giáo viên lớp đóng góp phần mục tiêu thực hiện trong hoạt động của lớp và quan sát hằng ngày.