Giáo dục hoà nhập là cách tổ chức giáo dục trong đó trẻ khuyết tật hoặc trẻ cần hỗ trợ đặc biệt học cùng lớp, cùng trường với các bạn cùng lứa ở nơi mình sống, và chính lớp học, chương trình, cách dạy được điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu của trẻ. Điểm khác cốt lõi nằm ở chỗ ai phải thay đổi: trong lớp chuyên biệt, trẻ học riêng với những bạn có nhu cầu tương tự; trong lớp hội nhập, trẻ ngồi chung lớp nhưng phải tự xoay xở để theo; còn trong giáo dục hoà nhập, nhà trường thay đổi để trẻ thật sự học được.
Ở Việt Nam, Luật Người khuyết tật năm 2010 nêu ba phương thức giáo dục người khuyết tật là giáo dục hoà nhập, giáo dục bán hoà nhập và giáo dục chuyên biệt, trong đó giáo dục hoà nhập được xác định là phương thức chủ yếu. Bài này giải thích từng mô hình, những gì làm nên một lớp hoà nhập thật sự, và cách ba mẹ nhìn vào lựa chọn của con mà không bị cuốn vào tên gọi.
Bốn cách tổ chức thường gặp
Các tài liệu giáo dục quốc tế, trong đó có tài liệu của UNESCO và UNICEF, thường phân biệt bốn cách tổ chức. Tên gọi tiếng Việt có lúc dùng lẫn, nên bảng dưới đây mô tả bằng việc thực tế diễn ra trong lớp.
| Mô hình | Trẻ học ở đâu | Ai thay đổi | Điều dễ gặp |
|---|---|---|---|
| Loại trừ | Không được đi học | Không ai | Trẻ ở nhà, mất cơ hội học và gặp bạn |
| Chuyên biệt | Trường hoặc lớp riêng cho trẻ khuyết tật | Môi trường được thiết kế riêng | Hỗ trợ chuyên sâu nhưng ít cơ hội học cùng bạn đồng trang lứa |
| Hội nhập | Lớp thường | Trẻ phải tự thích nghi | Trẻ có mặt nhưng nhiều khi không theo được, dễ bị bỏ lại |
| Hoà nhập | Lớp thường ở trường gần nhà | Lớp học, chương trình, cách dạy | Cần giáo viên được hỗ trợ, kế hoạch cá nhân, sự phối hợp với gia đình |
Ngoài bốn mô hình trên, luật Việt Nam còn nêu phương thức bán hoà nhập: trẻ học một phần thời gian trong lớp chuyên biệt hoặc với giáo viên riêng, phần còn lại học trong lớp chung. Nhiều trẻ mầm non cần hỗ trợ thực tế đang đi theo cách này: học 1:1 vài buổi mỗi tuần và đi lớp mầm non thường phần còn lại.
Khác biệt giữa hội nhập và hoà nhập là chỗ hay bị nhầm nhất. Một trẻ được nhận vào lớp thường nhưng ngồi một góc cả ngày, không ai điều chỉnh hoạt động để trẻ tham gia, thì về hình thức là học chung nhưng chưa phải hoà nhập.
Giáo dục hoà nhập ra đời từ đâu
Ý tưởng giáo dục hoà nhập được nhắc tới nhiều trên thế giới từ thập niên 1990. Một mốc thường được dẫn là Tuyên bố Salamanca năm 1994, thông qua tại hội nghị thế giới về giáo dục nhu cầu đặc biệt do UNESCO phối hợp với Tây Ban Nha tổ chức. Tuyên bố khẳng định trường học bình thường có định hướng hoà nhập là cách hiệu quả để chống phân biệt đối xử và xây dựng xã hội hoà nhập.
Sau đó, Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật được thông qua năm 2006, trong đó điều khoản về giáo dục yêu cầu các quốc gia bảo đảm một hệ thống giáo dục hoà nhập ở mọi cấp. Việt Nam ký Công ước năm 2007 và phê chuẩn năm 2014.
Ở trong nước, giáo dục hoà nhập được thử nghiệm từ những năm 1990 qua các dự án ở một số địa phương, rồi dần đi vào văn bản pháp luật. Luật Người khuyết tật 2010 và các văn bản hướng dẫn sau đó, trong đó có thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định riêng về giáo dục hoà nhập đối với người khuyết tật, tạo khung pháp lý cho việc trẻ khuyết tật học ở trường gần nhà. Ba mẹ cần chi tiết nên tra văn bản hiện hành, vì quy định có thể được sửa đổi.
Năm điều làm nên một lớp hoà nhập thật sự
Trẻ được nhận vào lớp phù hợp độ tuổi ở trường gần nhà. Hoà nhập bắt đầu bằng việc trẻ có chỗ trong lớp cùng các bạn, không phải chờ "đủ điều kiện" mới được nhận. Mức độ tham gia có thể khác nhau, nhưng trẻ là thành viên của lớp.
Có kế hoạch giáo dục cá nhân. Trẻ có mục tiêu riêng phù hợp với nhu cầu, được viết ra, được theo dõi và rà soát định kỳ. Mục tiêu này được lồng vào hoạt động chung của lớp.
Hoạt động lớp được điều chỉnh. Giáo viên đổi cách giao nhiệm vụ, chia nhỏ, dùng hình ảnh, sắp chỗ ngồi, rút ngắn thời gian, thêm đồ dùng hỗ trợ để trẻ tham gia được cùng bạn.
Giáo viên được hỗ trợ. Giáo viên lớp thường không phải tự xoay xở một mình. Có giáo viên giáo dục đặc biệt tư vấn, có tài liệu, có thời gian trao đổi, có khi có người hỗ trợ trong lớp.
Gia đình là thành viên của nhóm. Ba mẹ tham gia lập kế hoạch, được cập nhật tiến bộ, và phối hợp giữ cùng một cách làm ở nhà.
Một buổi sáng trong lớp mầm non hoà nhập
Để hình dung cụ thể, thử theo một buổi sáng của một lớp mẫu giáo nhỡ có một bạn cần hỗ trợ về giao tiếp và chuyển hoạt động. Đây là mô tả minh hoạ, mỗi lớp sẽ khác.
Đầu giờ, cô treo lịch trình bằng hình ở tầm mắt trẻ: chào buổi sáng, vận động, hoạt động góc, ra sân, ăn trưa. Cả lớp nhìn lịch, riêng bạn ấy có thêm một dải hình nhỏ ở bàn mình. Giờ vòng tròn, các bạn hát bài chào; bạn ấy ngồi cạnh cô, cầm một quả bóng nhỏ để tay có việc, được mời vỗ tay theo nhịp thay vì phải hát.
Đến hoạt động góc, cả lớp chia nhóm. Bạn ấy vào góc xây dựng với hai bạn khác, cô đã dặn trước hai bạn này cách mời bạn đặt khối. Mục tiêu của các bạn là xây chuồng thú theo chủ đề; mục tiêu của bạn ấy là đưa khối khi bạn xin và chờ đến lượt mình. Trước khi ra sân, cô báo trước bằng thẻ hình và đếm ngược, nên bạn ấy chuyển hoạt động mà không khóc.
Không có gì trong buổi sáng ấy đặc biệt đắt tiền hay phức tạp. Điều làm nên hoà nhập là cô đã nghĩ trước cho bạn ấy ở từng hoạt động, và cả lớp quen với việc mỗi bạn có một cách tham gia riêng.
Hoà nhập có lợi gì và cần điều kiện gì
Với trẻ cần hỗ trợ, học cùng bạn đồng trang lứa mang lại những cơ hội khó tạo ở môi trường riêng: nghe bạn nói, bắt chước bạn chơi, học nề nếp lớp, có bạn bè ở khu phố mình sống. Với các bạn trong lớp, sống cạnh một người bạn khác biệt từ nhỏ giúp các con quen với sự đa dạng, biết giúp đỡ và tôn trọng.
Nhưng hoà nhập không tự đến chỉ vì đặt trẻ vào lớp thường. Nó cần điều kiện: sĩ số lớp hợp lý, giáo viên được bồi dưỡng, có kế hoạch cá nhân, có hỗ trợ chuyên môn, có sự đồng thuận của phụ huynh cả lớp. Thiếu những điều kiện này, trẻ dễ rơi vào tình trạng hội nhập: có mặt nhưng không được học.
Một điều kiện ít được nhắc là thái độ của phụ huynh các bạn cùng lớp. Khi nhà trường chủ động giới thiệu tinh thần hoà nhập trong buổi họp đầu năm, giải thích rằng mỗi bạn có cách học riêng mà không nêu tên hay tình trạng của trẻ nào, phần lớn phụ huynh đón nhận dễ dàng hơn so với khi họ chỉ nghe qua lời kể của con.
Vì thế, câu hỏi đúng không phải là "hoà nhập hay chuyên biệt tốt hơn" một cách chung chung, mà là "với nhu cầu của con ở giai đoạn này, môi trường nào giúp con học được nhiều nhất, và cần thêm hỗ trợ gì". Câu trả lời có thể thay đổi theo thời gian: có trẻ cần giai đoạn học 1:1 nhiều hơn trước khi vào lớp chung, có trẻ vào lớp chung ngay với hỗ trợ phù hợp.
Lớp chuyên biệt và lớp hoà nhập: so sánh để hiểu, không để chọn phe
Mỗi mô hình có chỗ mạnh và giới hạn. Bảng dưới đây giúp ba mẹ đặt câu hỏi đúng khi tìm hiểu nơi học cho con.
| Khía cạnh | Lớp chuyên biệt | Lớp hoà nhập |
|---|---|---|
| Mức hỗ trợ cá nhân | Thường cao, sĩ số nhỏ | Tuỳ trường; cần kế hoạch và người hỗ trợ |
| Bạn đồng trang lứa | Chủ yếu bạn có nhu cầu tương tự | Đa dạng, có nhiều mẫu ngôn ngữ và chơi |
| Gần nhà, gắn cộng đồng | Thường phải đi xa hơn | Học ở trường khu vực mình sống |
| Chương trình | Thiết kế riêng | Chương trình chung được điều chỉnh |
| Điều cần hỏi | Có kế hoạch chuyển tiếp sang môi trường chung không? | Giáo viên được hỗ trợ ra sao, kế hoạch cá nhân viết thế nào? |
Không ít gia đình kết hợp: con học hoà nhập ở trường mầm non gần nhà và học thêm giờ 1:1 với giáo viên giáo dục đặc biệt. Cách kết hợp này giống phương thức bán hoà nhập mà luật đề cập, và cần sự phối hợp giữa hai nơi để mục tiêu không bị tách rời.
Những hiểu lầm thường gặp về giáo dục hoà nhập
Hiểu lầm thứ nhất: hoà nhập nghĩa là trẻ phải theo kịp chương trình như các bạn. Thực tế, trẻ học hoà nhập có thể có mục tiêu khác các bạn trong cùng một hoạt động. Khi cả lớp kể lại câu chuyện, mục tiêu của một bạn có thể là chỉ đúng nhân vật trong tranh. Hoà nhập là cùng tham gia, không phải cùng một đích.
Hiểu lầm thứ hai: trẻ cần hỗ trợ trong lớp sẽ làm chậm cả lớp. Khi lớp được tổ chức tốt, những điều chỉnh dành cho trẻ cần hỗ trợ như lịch trình bằng hình, lời hướng dẫn ngắn, góc yên tĩnh thường có ích cho nhiều trẻ khác. Vấn đề thật nằm ở thiếu hỗ trợ cho giáo viên, không nằm ở sự có mặt của trẻ.
Hiểu lầm thứ ba: hoà nhập là việc của nhà trường. Gia đình là một phần không thể thiếu, vì trẻ cần cùng một cách làm ở nhà và ở lớp. Hiểu lầm thứ tư: đã hoà nhập thì không cần hỗ trợ chuyên biệt nữa. Nhiều trẻ học hoà nhập vẫn cần giờ học cá nhân, trị liệu hoặc hỗ trợ khác song song.
Global Star Special là chương trình can thiệp sớm và giáo dục đặc biệt 1:1 trong hệ thống Global Star School, nên con có thể học giờ 1:1 song song với lớp mầm non. Ba mẹ muốn tìm hiểu cách phối hợp này có thể đăng ký tư vấn với nhà trường.
Câu hỏi thường gặp
Giáo dục hoà nhập và giáo dục hội nhập có phải là một không?
Không. Hội nhập là trẻ được xếp vào lớp thường nhưng phải tự thích nghi, lớp học không thay đổi gì. Hoà nhập là lớp học, chương trình và cách dạy được điều chỉnh để trẻ thật sự tham gia và học được. Hai từ hay bị dùng lẫn trong đời thường nên ba mẹ nên hỏi cụ thể cách lớp tổ chức.
Mọi trẻ cần hỗ trợ có nên học hoà nhập không?
Luật xác định hoà nhập là phương thức chủ yếu, nhưng lựa chọn cụ thể cho từng trẻ cần dựa trên nhu cầu, mức hỗ trợ cần thiết và điều kiện của trường. Có trẻ cần giai đoạn học cá nhân nhiều hơn trước khi vào lớp chung. Ba mẹ nên bàn với giáo viên và chuyên gia.
Bán hoà nhập là gì?
Bán hoà nhập là phương thức trong đó trẻ học một phần thời gian ở môi trường chuyên biệt hoặc với giáo viên riêng, phần còn lại học cùng các bạn trong lớp chung. Ở mầm non, cách này thường thấy khi trẻ vừa đi lớp thường vừa học giờ 1:1 với giáo viên giáo dục đặc biệt.
Trường mầm non có được từ chối nhận trẻ khuyết tật không?
Luật Người khuyết tật và các văn bản về giáo dục hoà nhập đều hướng tới quyền được học của trẻ khuyết tật và nghiêm cấm phân biệt đối xử. Việc tiếp nhận cụ thể còn liên quan điều kiện của trường. Khi gặp khó khăn, ba mẹ có thể trao đổi với nhà trường và hỏi cơ quan quản lý giáo dục tại địa phương.
Trẻ học hoà nhập có phải theo cùng chương trình với các bạn không?
Trẻ học trong chương trình chung nhưng có thể có mục tiêu, nội dung và cách đánh giá được điều chỉnh theo kế hoạch giáo dục cá nhân. Điều quan trọng là trẻ được tham gia hoạt động của lớp ở mức phù hợp và có tiến bộ so với chính mình.