Để trẻ cần hỗ trợ hiểu và làm theo hướng dẫn, người lớn cần thu hút sự chú ý của trẻ trước, nói ngắn bằng những từ chính, nói điều cần làm thay vì điều không được làm, nói một lần rồi chờ, và giúp trẻ làm xong nếu trẻ chưa làm. Giáo viên dạy theo bậc: từ hướng dẫn một bước gắn với tình huống quen, sang một bước không có gợi ý tình huống, rồi hai bước liên quan, hai bước không liên quan, và cuối cùng là hướng dẫn nói chung cho cả nhóm.
Làm theo hướng dẫn là một trong những kỹ năng được trông đợi nhiều nhất ở lớp mầm non: cất đồ chơi, lấy cặp, ngồi vào ghế, đi rửa tay. Với trẻ gặp khó khăn về hiểu ngôn ngữ, chú ý hay chuyển hoạt động, những yêu cầu tưởng đơn giản này có thể rất khó. Bài này giải thích cách giáo viên đưa hướng dẫn, các bậc dạy và cách phân biệt trẻ không hiểu với trẻ không muốn.
Vì sao làm theo hướng dẫn quan trọng ở lớp
Một ngày ở lớp mầm non được dẫn dắt bởi hàng chục hướng dẫn: đến giờ ngồi vòng tròn, lấy ly uống nước, xếp hàng ra sân, cất giày lên kệ. Trẻ làm theo được những hướng dẫn này thì theo được nhịp lớp, tham gia được hoạt động, và được cô cùng các bạn nhìn nhận tích cực. Trẻ không làm theo được thì dễ bị tụt lại, bị nhắc nhở nhiều, và thường bị nhìn như "không nghe lời".
Với trẻ cần hỗ trợ, khó khăn khi làm theo hướng dẫn có thể đến từ nhiều nguồn: chưa hiểu từ ngữ, chưa chú ý lúc cô nói, khó nhớ nhiều bước, khó dừng việc đang làm để chuyển sang việc mới, hoặc chưa thấy lý do để làm. Mỗi nguồn cần một cách hỗ trợ khác nhau, nên giáo viên luôn tìm hiểu trước khi kết luận.
Làm theo hướng dẫn cũng là một trong năm mục tiêu của chương trình can thiệp tại Global Star Special, gắn với chú ý và kỹ năng học tập, vì nó là cầu nối để trẻ tham gia được vào lớp học cùng bạn.
Trước khi đưa hướng dẫn: thu hút sự chú ý
Phần lớn hướng dẫn không được làm theo đơn giản vì trẻ không nghe thấy lúc cô nói. Giáo viên chuẩn bị vài giây trước khi nói:
- Đến gần trẻ, ngồi hoặc cúi xuống ngang tầm mắt, thay vì nói từ đầu kia lớp học.
- Gọi tên trẻ và chờ trẻ nhìn lên hoặc dừng tay, có khi chạm nhẹ vai.
- Chọn lúc trẻ không đang say mê một việc khác; nếu cần, báo trước "một chút nữa cô nhờ con".
- Giảm tiếng ồn cạnh tranh nếu có thể, như tắt nhạc hay chờ lớp bớt ồn.
- Cầm đồ vật liên quan trong tay, như chiếc cặp hay chiếc ly, để trẻ nhìn thấy.
Chỉ riêng việc chuẩn bị này đã tăng đáng kể khả năng trẻ làm theo. Hướng dẫn nói khi trẻ đang không chú ý thường không phải là hướng dẫn trẻ đã nghe rồi từ chối, mà là hướng dẫn trẻ chưa bao giờ nhận được.
Nói thế nào để trẻ hiểu
Hướng dẫn nên ngắn, chỉ chứa từ chính. "Cất xe" thay vì "con ơi con cất chiếc xe lên kệ giúp cô nhé, sắp đến giờ ăn rồi". Câu dài với nhiều từ phụ làm trẻ khó tìm ra từ quan trọng. Khi trẻ hiểu tốt hơn, câu được kéo dài dần.
Hướng dẫn nên nói điều cần làm, không nói điều không được làm. "Đi chậm" dễ hiểu hơn "đừng chạy", vì câu "đừng chạy" chứa chữ "chạy", và với trẻ đang hiểu từ khoá, đó lại là từ nổi bật nhất. Câu khẳng định cũng cho trẻ biết chính xác phải làm gì, thay vì chỉ biết không được làm gì.
Hướng dẫn nên là câu khẳng định, không phải câu hỏi khi trẻ không có lựa chọn. "Con có muốn cất xe không?" mở ra câu trả lời "không". Nếu việc cất xe là bắt buộc, nói "cất xe nhé" rõ ràng hơn. Khi thật sự có lựa chọn, đưa lựa chọn cụ thể: "cất xe hay cất bóng trước?".
Cuối cùng, nói một lần và chờ. Nhiều trẻ cần vài giây để xử lý. Nhắc đi nhắc lại liên tục làm trẻ phải xử lý lại từ đầu, và dạy trẻ rằng lần đầu không quan trọng vì sẽ còn nhiều lần nữa.
Các bậc của làm theo hướng dẫn
Giáo viên xác định trẻ đang ở bậc nào rồi dạy bậc kế tiếp. Bảng dưới là các bậc thường gặp, với ví dụ trong lớp.
| Bậc | Ví dụ | Điều làm bậc này khó hơn bậc trước |
|---|---|---|
| Một bước, có ngữ cảnh | Cầm khăn đưa cho trẻ, nói "lau tay" | Gần như không cần hiểu lời |
| Một bước, không ngữ cảnh | Ở giữa giờ chơi, nói "lấy cặp" | Phải hiểu lời, không dựa vào tình huống |
| Hai bước liên quan | "Lấy ly, rót nước" | Phải nhớ hai việc theo thứ tự |
| Hai bước không liên quan | "Cất bóng, rồi lấy giày" | Hai việc không gợi nhau |
| Có từ chỉ vị trí, tính chất | "Để sách lên bàn", "lấy bút đỏ" | Phải hiểu thêm từ phụ |
| Hướng dẫn chung cho nhóm | "Cả lớp ngồi xuống" | Phải hiểu lời nói chung cũng dành cho mình |
Nhiều trẻ làm tốt ở bậc đầu vì dựa vào ngữ cảnh, khiến người lớn tưởng trẻ hiểu tốt hơn thực tế. Kiểm tra ở bậc hai, không có gợi ý tình huống, cho biết rõ hơn trẻ hiểu lời đến đâu.
Khi trẻ chưa làm: gợi ý và giúp làm xong
Nếu sau khi chờ vài giây trẻ chưa làm, giáo viên không nhắc lại lời nói to hơn mà thêm gợi ý: chỉ tay về phía đồ vật, làm mẫu, hoặc nhẹ nhàng dẫn trẻ đến. Mục tiêu là trẻ làm xong việc được yêu cầu, có giúp đỡ, thay vì để hướng dẫn trôi qua không có kết quả.
Giúp trẻ làm xong quan trọng vì nó dạy trẻ rằng hướng dẫn của người lớn có ý nghĩa và luôn đi đến kết thúc. Nếu nhiều hướng dẫn bị bỏ dở khi trẻ không làm, trẻ học được rằng chỉ cần không làm là xong chuyện. Giáo viên vì vậy chỉ đưa những hướng dẫn mà mình sẵn sàng giúp trẻ hoàn thành.
Khi trẻ làm xong, dù có giúp đỡ, cô khen cụ thể việc trẻ đã làm. Qua nhiều lần, cô rút dần gợi ý, để trẻ làm với ít giúp hơn, rồi tự làm. Quá trình này giống với cách dạy mọi kỹ năng mới trong giờ học 1:1.
Hướng dẫn hai bước: những hỗ trợ giúp trẻ nhớ
Hướng dẫn hai bước đòi hỏi trẻ giữ một việc trong đầu trong khi làm việc kia. Với trẻ có khó khăn về trí nhớ ngắn hạn hay chú ý, đây là một bước nhảy lớn. Giáo viên thường bắt đầu với hai bước liên quan tự nhiên, như "lấy ly, uống nước", vì bước đầu gợi ra bước sau.
Từ "rồi" hay "xong" giữa hai bước giúp trẻ nhận ra có hai việc: "cất bóng, rồi lấy giày". Giáo viên có thể giơ hai ngón tay khi nói, hay dùng hai tấm tranh đặt cạnh nhau. Tranh giúp trẻ nhìn lại khi quên bước hai, mà không cần người lớn nhắc.
Một cách khác là dạy trẻ nhắc lại hướng dẫn trước khi làm, với những trẻ đã nói được. Trẻ nói "cất bóng, lấy giày" rồi mới đi. Việc tự nói lại giúp trẻ giữ thông tin lâu hơn, và là một chiến lược trẻ có thể dùng suốt đời.
Hướng dẫn chung cho cả nhóm: bậc khó nhất
Ở lớp mầm non, phần lớn hướng dẫn được nói cho cả lớp: "các con ngồi xuống", "cả lớp đi rửa tay". Với nhiều trẻ cần hỗ trợ, những câu này không có tên mình, nên trẻ không nhận ra chúng cũng dành cho mình. Trẻ có thể làm theo ngay nếu cô nói riêng, nhưng đứng yên khi cô nói chung.
Giáo viên dạy bậc này từ trong giờ học 1:1 và nhóm nhỏ: thỉnh thoảng thay vì gọi tên trẻ, cô nói "mọi người ơi" hoặc "cả nhóm", rồi chờ trẻ làm. Ở lớp chung, cô nói hướng dẫn cho cả lớp rồi nhìn về phía trẻ, hoặc thêm tên trẻ vào cuối câu: "cả lớp ngồi xuống, cả An nữa". Dần dần, phần gọi tên được bỏ đi.
Bạn bè là một gợi ý tự nhiên ở bậc này. Khi cả lớp đứng dậy, trẻ nhìn thấy và có thể đứng theo. Giáo viên khen trẻ khi trẻ làm theo nhóm, dù là nhờ nhìn bạn, vì nhìn bạn để biết phải làm gì là một chiến lược rất hữu ích. Khi trẻ đã quen, cô kiểm tra thêm những lúc trẻ làm theo trước khi các bạn kịp làm, để biết trẻ thật sự hiểu lời nói chung.
Không hiểu hay không muốn
Khi trẻ không làm theo, người lớn dễ nghĩ trẻ không nghe lời. Nhưng giáo viên phân biệt hai trường hợp rất khác nhau. Trẻ không hiểu thường có biểu hiện bối rối, nhìn quanh, làm một việc gần giống, hoặc làm theo bạn. Trẻ hiểu mà không muốn thường làm ngược lại một cách rõ ràng, quay đi ngay, hoặc phản đối.
Cách kiểm tra đơn giản là đưa cùng một hướng dẫn trong tình huống trẻ muốn làm. Nếu "lấy giày" lúc chuẩn bị ra sân chơi mà trẻ làm ngay, còn "lấy giày" lúc khác thì không, có thể trẻ hiểu nhưng thiếu động lực. Nếu trẻ không làm được cả khi rất muốn, có thể trẻ chưa hiểu.
Với trẻ chưa hiểu, cần hỗ trợ hiểu: lời ngắn hơn, thêm hình ảnh, làm mẫu. Với trẻ hiểu mà không muốn, cần làm việc với động lực: báo trước, cho lựa chọn trong giới hạn, nối việc phải làm với việc trẻ thích sau đó. Nhầm hai trường hợp này dẫn đến cách hỗ trợ sai.
Luyện ở nhà trong sinh hoạt hằng ngày
Ở nhà, ba mẹ đưa hướng dẫn cho con nhiều lần mỗi ngày. Áp dụng vài nguyên tắc trên giúp những lần ấy trở thành cơ hội học: đến gần trước khi nói, gọi tên con, nói ngắn, nói điều cần làm, nói một lần rồi chờ, giúp con làm xong.
Ba mẹ cũng có thể cài những hướng dẫn vui, ít áp lực để luyện: "đưa mẹ cái thìa", "bỏ áo vào giỏ", "bấm nút thang máy". Những việc nhỏ con thích làm giúp con trải nghiệm thành công khi làm theo lời người lớn. Khi con làm, khen cụ thể việc con vừa làm.
Ba mẹ nên hỏi cô con đang ở bậc nào trong việc làm theo hướng dẫn, để ở nhà không yêu cầu quá sức. Đưa một hướng dẫn hai bước không liên quan cho một bé mới làm được một bước có ngữ cảnh dễ dẫn đến thất bại cho cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Con nghe mà không làm, có phải con cố tình không nghe lời?
Không hẳn. Có thể con chưa chú ý lúc ba mẹ nói, chưa hiểu từ ngữ, khó nhớ nhiều bước, hoặc khó dừng việc đang làm. Hãy thử đến gần, gọi tên, nói ngắn và chờ. Nếu con vẫn khó, trao đổi với giáo viên để tìm nguyên nhân.
Nhắc con nhiều lần có giúp con nhớ hơn không?
Thường không. Nhắc liên tục làm con phải xử lý lại từ đầu và dạy con rằng lần đầu không quan trọng. Nói một lần, chờ vài giây, rồi thêm gợi ý như chỉ tay hay làm mẫu thường hiệu quả hơn.
Nói "đừng" với con có sai không?
Không sai, nhưng thường kém hiệu quả với trẻ đang học hiểu lời, vì từ nổi bật nhất trong câu lại là việc không được làm. Nói điều cần làm, như "đi chậm" thay cho "đừng chạy", giúp con biết chính xác phải làm gì.
Làm sao biết con đã sẵn sàng cho hướng dẫn hai bước?
Khi con làm theo ổn định các hướng dẫn một bước không có gợi ý tình huống, ở nhiều nơi và với nhiều người. Bắt đầu với hai bước liên quan tự nhiên, rồi mới đến hai bước không liên quan.
Ở lớp con làm theo cô, ở nhà con không làm theo ba mẹ, vì sao?
Ở lớp con có thói quen cố định và có bạn để bắt chước. Ở nhà thiếu những điều đó, và con cũng quen được giúp hơn. Dùng cùng lời nói và cách gợi ý với cô, kiên nhẫn chờ và giúp con làm xong, sẽ giúp con làm theo ở nhà tốt hơn.